Сатиралық ертегілер

Сатиралық ертегілер

Ертең ханның адамдары дарда асулы өлі мен тірінің арасында тұрған ханды көріп, босатып алып, ордасына кіргізіп, тәуіптер жиналып, емдеп, тірілтіп алыпты. Бұл хабарлар ұзын елдің үйіріне, қысқа елдің қиырына жайылып болыпты.

Бұл ханның еліменен шекаралас бір елдің ханы да мынау ханға бірталай күліпті. – Болымсыздығынан рет қазынасын, екі рет нарын ұрлатып, үшінші ретте қызын базарға салып, оныменен тұрмай, өзін дарға тартқызып, жұртқа масқара болып, бүйтіп, хан болғанынша, біреудің қойын бақса, болмай ма екен, – деп. Ол ханның сықағын естіп, бұл хан әбден ыза болып, жұртына жар шақырыпты:

– Құдай, пайғамбарды ортаға қойып, ант ішемін, осы істерді істеген ұры кім болса да, кінәсін кешемін. Маған келіп, мәлім болсын, бірақ, бір тапсыратын ісім бар, соны орнына келтірсе, бұрынғы күнәларын салауат қылып, қызымды беріп, күйеу қыламын, – деп.

Мұны естіп, баяғы тазша, қайыр, алдаса, Құдай, пайғамбарға өзін-өзі ұрдырар, не де болса, тәуекел қылып көрінейін, – деп келіп, ханға мәлім болыпты.

Сонда хан:

– Барлық күнәңді кешемін, бірақ пәлен ханды амалын тауып, пәнде қылып маған әкеліп берсең, қызымды да саған беремін, – депті.

Тазша бұл айтқан қызметін қиынсынбай, «жарайды», – деп, бұйрық қылыпты.

Шәһердегі бар ұсталарды жиып бер деп, әуелі ұсталарға бір биіктеу арба соқтырыпты. Оның ішіне-сыртына толтыра қоңырау байлапты. Және жұп-жұқа түнікеден әйдік бір шоқпар қылдырып, оны қолына алыпты. Және бір көк серкенің терісін сойдырып, жүн жағын сыртына қаратып, үстіне киіп, терінің жүніне бірнеше қоңырауды тағы байлатып, бір көрім секілді болып, әлгі арбаға мініп, түнікеден қалқан, шоқпарды иініне салып, манағы ханның шәрісіне кіріп, теке болып бақылдап, қоңырауларын даңғырлатып, айқай салыпты:

– Мен – Құдайдың періштесімін, бұл шәрінің ханы зәлім болыпты, Құдай тағала сендерге бұйрық қылды, зәлім ханыңды өз қолдарыңмен ұстап байлап, менің бітеу арбама салып бер, сонда Құдай тағала сендерге разы болады, егер оны қылмай, ханыңа болыссаңдар, маған бұйрық қылды: біреуіңді тірі қалдырмай, қолымдағы жүз мың пұт шоқпарыммен шәһәріңнің кірпішін, кесегін ұрып уатып, топырақ-шаң қылып, ұшырып жіберемін, – депті.

Сонда шәһәрдің халқы мұның айбатынан қорқып, «қой, өз басымыздың амандығы керек, мынау Құдайдың жіберген пәлесіне қарсы тұрып болмас», – деп, ханын ұстап, байлап, бітеу арбаға салып беріп, жалынып, жалпайып, жөнелтіпті.

Тазша ханды пенде қылған бойыменен алып келіп, өз ханына тапсырыпты.

Сонда бұл хан тұрып, ханға сөйлейді:

– Ие, маған күле беруші едің. Өзің не ғып мұндай күйге жолықтың? Мұнан былай күлме, менің жұртымда осындай өнерлі адамдар бар, – депті.

Ақырында, екі ханның екеуі де тазшаның өнеріне разы болып, екеуі де қыздарын беріп, тазшаны өздеріне әрі күйеу, әрі ақылгөй қылып, мұратына жетіпті.

21. КӨКТЕЛПЕК, ЖАМАНТЕЛПЕК

Ол бір заманда Көктелпек, Жамантелпек дейтін ұрылар болыпты. Көктелпек – әкесі, оның баласы – Жамантелпек.

– Әке, сенің ұрлыққа шеберлігің қандай? – депті Жамантелпек.

– Не қандайын сұрайсың, балам, мен ұя басқан сауысқанның астынан жұмыртқасын сездірмей аламын, – депті Көктелпек.

Көктелпек тау басындағы ұя басып жатқан сауысқанның жұмыртқасын ұрлауға өрмелегенде, баласы әкесінің станын ұрлап алып қалады.

Қайтып келіп, Көктелпек баласына:

– Қалай, ұшырмастан сауысқанның астындағы жұмыртқасын ала алдым, – деп, мақтана сөйлейді. Баласы да:

– Я, сіз өте шебер екеніңіз рас, ал мен сіздің станыңызды қалай білдірмей алдым, – дегенде, Көктелпек өз бойына қарап, киімінің жоқ екенін көріп, ұялып:

– Я, балам, сенің ептілігің артық екеніне көзім жаңа жетті, – депті әкесі.

***

Ханның атақты арғымақ аты болады. Атты тас сарайға аузына кілт салып, бағады. Ұрылар ханның атын ұрлап әкетуге қанша аңдыса да, шығарып әкете алмайды.

Бір күні Көктелпек баласы Жамантелпекті қыр астына қалдырып, өзі ат тұрған сарайға келіп, қақпасын ашып, ішке кіре бергенде, қақпаның ішкі жағына ор қазып, ішіне желім құйып қойған екен. Көктелпек орға түсіп кеткенде, желімге тұтылып, шыға алмайды.

Әкесі кешіккесін Жамантелпек сарайға келсе, әкесі әбден желімге оралып, қалжаураған екен. Жамантелпек шығарып әкете алмайтынына көзі жеткесін, атты ордан секіртіп алып шығады да, әкесінің басын кесіп, алып кетеді. Жамантелпек қара торы түсті аттың бір жағын бормен бояп және өзінің де бір жағын басынан аяғына дейін ақ бормен ағартады да, күні-түні жүріп, бір шетке асып кетеді.

Ертемен ханға атының жоғалғаны хабар етіледі. Барса, басы жоқ адамның өлігі жатады. Бірақ оны ешкім тануға да болмайтын еді.

Елден ізшілерді жинап алып, жүз қаралы адам мен хан ұрыны ізімен қуып келеді. Алдарынан бір топ ел адамдары ұшырайды. Олардан сұрағанда:

– Көрдік, бірақ сіздердің жоқтарыңа ұқсамайды. Біз көрген ақмоншақ аты бар ақ киімді адам, – депті.

Екінші көрушілер:

– Қара торы атты, қара киімі бар, – дейді.

Үшінші көргендер:

– Ақ атты, ақ киімді, – дейді.

Төртіншісі де соны айтады.

– Сонымен біздің жоғымыз ол емес, бізге қара торы ат мінген адам керек, – дейді де, еліне кері қайтады.

Жамантелпек сол кеткеннен кетіп отырып, басқа ханның қол астына өтіп кетеді.

***

Ханның күйеуге берілмеген асқан сұлу қызы бар екен. Хан бір күні сауын айтып, үлкен той қылып, тойға жүйрік аты бар, күресетін палуаны бар, атқыш мергендер келсін деп, жарлық етеді хан. Жиынға Жамантелпек те келеді.

Кімде-кімнің бәйгеден аты келсе, күресте жықса, байланған алтын қабақтың ақшасын атып түсіргенге қызымды беремін, бәйге – сол, – депті хан. Хан ордасының маңында белгіленген орынға халық жиналады. Ханның сұлу қызын алуға кімнің көңілі аумас, талай ханның, байдың балалары да, басқа елдің саңлақтары жүйрік аттарын, палуан жігіттерін, атқыш мергендерін әкеледі. Алдымен ат бәйге болады. Жамантелпектің қара торы аты бірінші болып келеді.

Күресте бірінші болып, Жамантелпек жығады. Ақшаны да бірінші болып, Жамантелпек атып түсіреді.

Отырған топтың ішінен күңкіл көбейе бастайды.

– Сонда осы ханның қызын жалғыз атты жолаушы қаңғып, әкете ме? – дейді олар.

Хан да белгісіз атағы жоқ біреуге қыз беруді қош көрмейді. Хан ойлады ішінен «мен қызыма отыз күн ойын, қырық күн тойын жасаймын. Содан кейін ғана қыздың отауына кіруіне болады дейін, одан бұрын шыдамай барса, күйеуді дарға астырып, өлтірейік», – дейді де, қыз тұрған отауға ойын тойы бітпей, күйеуге кіруге болмайтынын, тәртіпті бұзса, ауыр жазаға бұйырылатынын жариялайды.

Хан шанымды келіндеріне:

– Егер, – дейді, – менің кесімді күнімнен бұрын қыздың отауына кірсе, білдірмей, Жамантелпектің айдарын кесіп алып, маған хабар беріңдер, – деп тапсырады.

Ханның қызына арнаған тойы болып жатты. Жамантелпектің срокті күнді күте-күте шыдамы таусылды.

Жамантелпек қыз жеңгесін шақыртып алып, былай деді:

– Мен қалыңдығыма көрініп, өз аузымнан тілдесуді арман етемін. Сондықтан саған көп алтын берейін, сен қыздың ризашылығын алып кел, – дейді.

– Мақұл, – дейді жеңгесі. Бірақ манағы ханның тапсырма беретін келіні де осы болатын.

Жеңгесі қызға барып, күйеудің сәлемін айтты. Қыз ризалық етті. Сол күні Жамантелпек қыздың отауына барып, хан қызымен бірге болды.

Жамантелпек отауда қалғып кеткенде оның айдарын кесіп те әкетті. Оны Жамантелпек те оянысымен-ақ сезді. Енді хан алдында жазаланатынына көзі жеткенсін Жамантелпек ханның өз үйіне ұрланып кіріп, ханның айдарын да кесіп алады. Хан оны білмейді.

Ертеңгісін бүтін елдің ер адамының бірін қалдырмастан хан ордасына жиналуға уәзірлеріне бұйрық етті. Халық жиналып болғаннан кейін хан сөз сөйлеп, былай деді:

– Осы тұрған ер азаматтар біреуі қалмай, түгел бас киімін алсын, кімнің айдары кесілген болса, сол адам дарға асылсын.

Түгел бас киімін алады. Айдары кесілген Жамантелпекті жендеттер дарға алып та келіпті.

– Дат, – депті Жамантелпек.

– Датың болса, айт, – депті хан.

– Тақсыр, айдары кесілген адам дарға асылатын болса, өзіңіз де асылуға тиісті екенсіз, – депті.

Хан қолымен басын сипап қалып, өз айдарының да кесік екенін біліп, «болмады, босатыңыз Жамантелпекті», – деп, жарлығын екі етіп, қызын Жамантелпекке қосыпты.

Жамантелпек ханның қызына үйленіп, қызын алған соң ханның елінен көшіп, басқа хандыққа барып, орын тебеді.

Күн өтеді, ай өтеді, жыл өтеді. Үйрене келе, сол ханның баласы Жамантелпектің әйелімен ашына болады. Оны Жамантелпек те сезеді де, әйеліне Жамантелпек:

– Мен сапар шығуға ойлап отырмын. Маған бір аптаға жеткендей азық пісіріп бер, – дейді.

Жалма-жан әйелі де азығын пісіріп беріп:

– Құдай сапарыңды оңдағай, аман барып, қайта гөр, – деп, жылап қала барады.

Сол күні ел тегіс жатқан мезгілде Жамантелпек айналып, үйіне келіп, білдірмей, кіріп қараса, әйелінің қасында ханның баласы, екеуі де ұйықтап қалған. Жігітті буындырып өлтіреді де, өзі шығып кетіп, терезе қағады. Әйелі оянып, қасындағы жігітті қолымен қозғап:

– Тез тұр да кет, біреу терезе қағады, – дейді.

Қозғалмайды.

– Саған не болды? Бол, тұрсайшы, – деп жұлқылайды, тұратын жігіт жоқ.

– Аш есікті, – деп ақырады Жамантелпек. Амалсыздан есік ашады әйелі.

Жамантелпек кіріп:

– Мынауың кім? – деп, шошыған пішінмен өліп жатқан жігітті нұсқайды. Үн жоқ әйелде, тек жылай береді.

– Мынаны жоймасаң, сені де, мені де хан құртады. Қалайда жой, – дейді.

– Енді не істеймін, ақылын сен айт, мен енді құрыдым, – [деп], еңірей береді әйел.

– Әй, сен босқа жылағаныңмен түк шықпайды. Одан да осынау арада ханның жылқы суаратын терең құдығы бар, арқалап алып бар да, салып жібер, – дейді Жамантелпек.

Әйел жігітті арқалап, құдыққа жөнелгенде, Жамантелпек атын мініп, құдық басында алдынан шығады.

Әйел өлікті арқалап, үйіне жүгіреді. Үйіне барса, Жамантелпек:

– Неге алып келдің, тез арада салып кел, – деп, қайта жұмсайды. Алдынан тағы шығады. Сонымен әйелі өлексені арқалап, он барып, он қайтып әкеледі. Әйелдің есі шығып, дымы құриды. Әйеліне:

– Осы құтылмас азапқа не үшін кез болғаныңды ұғамысың өзің? – деп сұрайды.

– Еріккендіктің ермегі, опасыздықтың оры болады. Жамантелпек, ұрпағың өссін, үмітің гүлдесін. Құтқар мені осыдан, – деп, өтініш етеді.

– Жарайды, ендігісін өзім реттеймін, – дейді Жамантелпек.

Өлген ханның баласын әбден киіндіреді де, басына ақ сәлдесін орап, таң алдында ханның үйінің сыртына жайнамаз жайып, асатаяғын қасына шаншып, құбылаға қаратып, сарта жүгіндіріп отырғызып кетеді Жамантелпек.

Ертемен тұрған хан үй сыртында отырған баласын көріп, намаз оқып, Құдайға құлшылық етіп отыр ғой дейді де, үйіне қайта кіріп кетеді.

Ертеңгі шай әзірленгеннен кейін бір баланы:

– Бар, ағаңды шайға шақыр, – дейді хан.

Бала:

– Ағам шайға шақырсам, үндемейді. Көзін жұмып отыр, – деп, қайтып келеді.

Екінші барған бала:

– Аға, жүр деп, иығынан ұстап, қозғап едім, жатып қалды, тіл қатпайды, – деп келеді.

– Осы оңбағандар не деп сандырақтайды, – деп, хан өзі барса, баласының өліп жатқан түрін көріп, шошып кеткен хан айқайлап жібереді.

Хан жалғыз ұлының қазаға ұшырағанына қатты қайғырады. Ат жетер жерге хабар салып, ел-жұртты жинап алып, бақсы, балгерлерді жинап, баласының қазасының неден болғанын біліп, айтып беріңдер, – деп, жарлық етеді.

Бірақ ешбіреуі де таба алмайды. Жиналған көп:

– Оны табатын көршілес елдің ханының шешесі табады, – дейді біреу.

Хан қос атпен кісі жіберіп, соны алдырады. Көпшілік арасында әңгіме бола бастады, «ол – көріпкел, табады», – дейді. Бұлардың ішінде Жамантелпек те болады.

Бақсы қобызын алып, сарнай бастайды. Сол мезетте сыртта «жау, жау» деген дауыстар, аттың шапқан дүбірі естіледі. Үйдегі отырған көп дүрліге шығады. Үйде жалғыз кемпір қалады. Жамантелпек кемпірді қымыз құйылған сабаға салады да жібереді, өзі сырттағы көпке араласып кетеді.

Сырттағы аттың дүбірі Жамантелпектің жолдастары екен, күні бұрын сөйлесіп қойған. Үйдің үстінен көп жылқыны қуып өткен жылқышылар болып шығады.

Хан үйге келсе, бақсы кемпір жоқ, одан-бұдан іздейді. Бірақ кемпір жоқ. Жау деген хабардан қорқып, үйіне қашқан болар деп жориды жұрт.

Хан әйелдеріне, қызметшілеріне, отырғандарға қымыз әкелуге қосады. Сабадағы қымызды құйып қалғанда, сабадан кемпірдің екі аяғы шығады. Суырып алса, бақсы кемпірдің өзі.

Хан сасады. Өзінен де күшті ханның шешесі, не істерін білмейді. Ақырында хан:

– Осы кемпірдің пәлесінен мені ақыл тауып, құтқарар болса, мен сол адамға не тілесе де, берер едім, – дейді.

– Олай болса, мен құтқарамын, – дейді Жамантелпек.

– Маған күймелі арба, екі асау ат алдырып бер, – дейді.

Бәрін де сұрағанының дайын етеді хан.

Жамантелпек күймеге екі асау атты жегеді де, қасына өлген кемпірді отырғызып, қолына ұшы біздей етіп, өткір темір үскі алады да, кемпірдің ауылына жүріп кетеді.

Ауылға жақындағанда ауылдың балалары, «әжем келеді» деп, жүгіреді. Оған қоса иттер де шабады. Жамантелпек те екі аттың санына үскіні қадап-қадап қояды. Асау аттар үркіп ала жөнеледі. Кемпір – бір жаққа, Жамантелпек екінші жаққа ұшып кетеді.

Ханның ауылының адамдары да жиналып, келіп үлгереді. Келсе, кемпір өліп қалған, Жамантелпек өлім халінде жатқанын көріп, алып барады.

Құдай қазасы, амалы қанша, хан шешесін жерлеуге бұйырады. Жамантелпек «жазылып», ауылға барады.

22. ҰРЫ

Баяғыда бір кедей өмір сүріпті. Оның үш баласы болыпты. Бір күні кедей балаларын шақырып алып:

– Осы уақытқа дейін мен сендерді асырадым, енді қартайдым, әлім бітті. Сендер болсаңдар, әлі жассыңдар, қалай күн көрер екенсіңдер, – дейді.

– Байдың малын бағамыз, – дейді үлкен ұлы мен ортаншы ұлы.

– Сен ше? – дейді кедей кіші ұлына.

Сонда кіші ұлы тұрып:

– Мен байдың малын ұрлап, күн көрем, – деген екен.

Оның бұл сөзіне әкесі ашуланып:

– Ұры болсаң, менен кет, – деп, үйден қуып жібереді.

Бала үйінен кеткен соң жолмен жүріп келе жатса, бір ауыл көшіп келеді екен. Ол көштің артынан қалмай, жүріп отырады.

Кеш бата көш бір тоғайдың жанына қонады. Баланы ешкім елемейді.

Бір кезде байдың үйі ет асады. Әйелдер үйге кіріп кеткенде қарны ашқан бала қазандағы етті қотарып алып, жегенін жеп, жемегенін тастап кетіп қалады.

Ол тоғайда түнеп, таңертең тұрса, жұрт ұйықтап жатыр екен. Бала оншақты қойды айдап, жүре береді. Бір кезде артынан шаң көрінеді. Бұл келе жатқан қуғыншы шығар деп, ол қойды тоғайға айдап жібереді де, өзі маңайдағы ескі тамның дуалына сүйеніп, тұра қалады.

Қуып келе жатқан байдың өзі екен.

– Бала, былай қарай қой айдап өткен ешкімді көрмедің бе? – дейді ол.

Сонда бала тұрып:

– Көрдім, бірақ сіз оны таба алмайсыз. Мен тауып әкелер едім, мына дуал құлап кете ме деп қорқып тұрмын, – дейді.

– Дуалда тұрған не бар еді? – дейді бай ашуланып.

– Бұл дуал құлап кетсе, жер дүниені топан су қаптап, ақырзаман болады, – дейді бала.

– Онда тұра тұр, мен үйден тіреу алып келейін, – деп, бай қайта шапқанда, бала қойын айдап, құтылып кетеді.

Бала айласымен күн көре береді, келе-келе бір ұрының бар екенін ел-жұрт түгел біледі. Ол туралы хан естіп, егер ұры шынымен ұры болса, менің шақырғаныма келер деп ойлап:

– Кімде-кім ұры болса, маған келсін! – деген жар салады.

Бала ойлап-ойлап, ақырында, ханға барады. Есіктен кірген балаға хан ақырып:

– Сен ұры ма едің? – дейді.

– Иә, – дейді бала.

Хан айтады:

– Ендеше бүгін түннен қалдырмай, менің арғымағымды ұрла, ұрлай алмасаң, басыңды алам, – дейді.

– Құп, тақсыр, – деп, бала шығып кетеді.

Қас қарая бұйрықты орындауға бала келсе, ханның арғымағын қырық күзетші күзетіп отыр екен. Ұры түн ортасына дейін жасырынып жүреді, бірақ қырық күзетші көз ілмейді. Ақымақ күзетшілер бір кезде арғымақты суатқа апарып суарады да, онан кейін қалған жылқыларды айдап кетеді. Күзетсіз қалған арғымақты бала мініп алып, жүре береді.

Ертеңіне бала арғымақты әкеп, ханға тапсырғанда, хан екінші тапсырма береді.

– Бір сандық алтыным бар, соны ұрла, – дейді.

Кешке жақын бала бұйрықты орындауға келсе, хан сандығын қолына ұстап алып, алаңда әрлі-берлі жүр екен.

Ұрының ойына бір айла келе қалады. Мойнын қызыл бояумен бояйды да, ханның алдын айналып барып, алдына шалқасынан жата қалады. Жанынан өтіп бара жатқан хан оны көреді де:

– Қап, бишара-ай, біреу өлтіріп кеткен екен ғой, – деп үйіне қайтады.

Ұры ханның алдын екінші орап келіп, тағы да шалқасынан жата қалады.

Хан ұрыны екінші рет көргенде таңданып:

– Апыр-ай, осы ма екен, жаңағы ма екен? – деп, сандығын қоя салып, манағы жерге кетеді.

Ұры сандықты ала жөнеледі. Ертеңіне хан ұрыға үшінші тапсырма береді:

– Енді менің өзімді ұрла, – дейді.

Ұры келсе, хан ұрлайды екен деп ордаға тығылмаймын деп, үлкен сандықтың ішіне түсіп, күзетшілеріне күзеттіріп қойыпты.

Күзетшілер бірінен соң бірі келіп, күзетіп тұрады екен. Ұрыға білдірмейміз деп, еңбектеп барып, еңбектеп қайтады екен. Мұның бәрін байқап алып, ұры бір уақытта көп күзетшінің бірі болып, еңбектеп, сандықтың қасына келеді.

Келісімен хан оны күзетшілерінің бірі екен деп:

– Әлгі ұры келетін бе? – дейді.

– Тақсыр, келіп тұрмын, бірақ ханды сандыққа салып көтерген ұят шығар, арқама мініңіз, – дейді.

Бұл жолы да жығылып қалған хан баланың мұндай өнеріне риза болып, оны өзіне уәзір етіп алған екен.

23. ТОҒЫЗ ТОҢҚЫЛДАҚ, БІР ШЫҢҚЫЛДАҚ

Ертеде тоғыз Тоңқылдақ, бір Шыңқылдақ болыпты. Тоғыз Тоңқылдақ бір күнде тоғыз арба істейді, бір Шыңқылдақ бір күнде тоғыз арба істейді.

– Япырмай, біз тоғызымыз бір тоғыз арба істейміз, жалғыз Шыңқылдақ бір тоғыз арба істейді, осы Шыңқылдақтың арбасын қиратайық, – деп, арбасын балталап, сындырып тастады. Шыңқылдақ арбасын жағып, қапқа салып алып келіп, бір ауылға келді. Сонсын әлгі ауыл қаптағыңды көрсет, – дейді.

– Жоқ, көрсетпеймін, көрсеңдер, көмір болып кетеді, – дейді. – Бірақ көрсетейін, көмір болып кетсе, алтын менен күміс берсеңдер, – дейді.

– Жарайды, береміз, – деп, көреді. Көрсе, көмір, сонсұн бір қап алтын менен күміс алады. Оны үйіне алып келді. Тоғыз Тоңқылдақ айтты:

– Бұны қайдан әкелдің? – деді.

– Жалғанда көмір бұл екен, мына жақтағы ел бір қап көмірге бір қап алтын береді екен дейді. Сонсұн тоғыз Тоңқылдақ арбаларын қиратып, жағып, қапқа салып әкеледі. Алтын менен күміс беріп, көмір алатындарың бар ма? – дейді.

– Өзің не оттап жүрсің? – деп, ұрып қоя береді.

– Әй, бәлем, Шыңқылдақтың бұзауын өлтірейік, – деп, үйіне келіп, Шыңқылдақтың бұзауын балталап өлтірді. Тағы да Шыңқылдақ бұзауын сойып жатыр еді, алты ақ бас атан келді. Алты ақ бас атанның басына қанды жағып жіберді. Сонсұн бір кісі келді.

– Әй, адам, алты ақ бас атанды көрдің бе?

– Жоқ, көргем жоқ. Менің бір алты қызыл бас атаным көрінсе, айдап жібере сал, – дейді. Әлгі кісі алты қызыл бас атанды көрдік [деп], Шыңқылдаққа айдап кеп берді. Шыңқылдақ түйені үйге айдап келді. Тағы да тоғыз Тоңқылдақ:

– Түйені кім берді? – дейді.

– Жалғанда өлген бұзау бұл екен. Мына жақтағы ел өлген бұзауға түйе береді екен, – дейді. Тоғыз Тоңқылдақ бұзауларын балталап, арбаға салып, бір ауылға алып келеді.

– Әй, өлген бұзауға түйе беретіндерің бар ма? – дейді.

– Не сандалып жүрсің? Өлген бұзауға кісі түйе бере ме екен? – дейді.

Қайтып тағы үйіне келді.

Әй, Шыңқылдақтың шешесін өлтіріпті. Тағы Шыңқылдақ өлген шешесін киіндіріп, түйеге мініп, шешесін алдына алып келе жатыр еді бір ауылға, әлгі ауылдың қыздары «келіншек келеді» деп, жүгіріп келе жатыр еді.

– Ой, қыздар, әрі жүр, түйем жығып кетеді, – депті. Ол қыздар тыңдамай келе жатыр еді, түйенің шабынан бізін пісіп алды, түйе тулап, әлгі «келіншек» жығылып қалды.

– Айтса, болмайсың, – деп, ауылының ақсақалдарына келіп айтады.

– Ауылдың қыздары келіп, түйемді үркітіп, келіншегім өліп қалды. Маған қатын беріңдер, – дейді. Сонсұн ақсақалдар орнына бір қыз беріпті. Ол қызды үйіне алып келеді.

Сонсұн тоғыз Тоңқылдақ сұрайды.

– Сен қатынды қайдан әкелдің? – дейді.

– Жалғанда өлген кемпір бұл екен, – деп айтыпты, тоғыз Тоңқылдақ барып, шешесін өлтіріп, арбаға салып алып:

– Әй, өлген кемпірге қыз беретіндерің бар ма? – депті.

– Не сандалып жүрсің? Өлген кемпірге кісі қыз бере ме екен? – депті.

Ұрып жіберіпті. Сонсұн үйіне келіп, бәрі – тоғыз Тоңқылдақ келіп, Шыңқылдақты бір бәйтерекке әкеп, таңып тастайды. Енді өртейміз деп, отқа кетіпті. Сонсұн Шыңқылдақ жан-жағына қараса, бір кісі қой айдап келе жатыр екен, әлгі кісіні шақырды. Ол кісі келді.

– Әй, жылдам шешіп жібер, екеуміз жолдас болайық, – дейді. Шыңқылдақты шешіп жіберді. Екеуі келіп, судың жағасына келіп отыр еді, тоғыз Тоңқылдақ іздеп келе жатыр екен, Шыңқылдақ қашып кетті. Тоғыз Тоңқылдақ келіп сұрады.

– Бір кісі көрдің бе? – деді.

– Көрдім, – деді. – Осы судың ішіне түсіп кетті, – деді. Бағана біреуі суға секіріп, төбесі ғана көрініп кетіп бара жатыр еді.

– Ойбай, анау өстіп ұстай алмай жүр, – деп, біреуі түсті. – Ортасына бармай жүр, деп, бәрі де түсіп, өлді. Сөйтіп, Шыңқылдақ қулығын өткізген дейім.

24. ТОҒЫЗ ТОҢҚЫЛДАҚ, БІР ҚИҚЫЛДАҚ

Бұрынғы уақытта тоғыз Тоңқылдақ, бір Қиқылдақ болыпты. Тоңқылдақтың тоғызының тоғыз танасы, тоғыз шешесі бар екен. Бір Қиқылдақтың бір танасы, бір шешесі бар екен де, Тоңқылдақтар (Қиқылдаққа) һәрқайсысы өзінің бір-бір танасын бақтырып жүреді екен. Бір күні Қиқылдақтың етігі жыртылып қалыпты. Қиқылдақ танасын Тоңқылдақтарға қосып жіберіпті. Тоңқылдақтар бір күн бағады, екі күн бағады. Бір күні Тоңқылдақтар ақылдасып, Қиқылдақты құртамыз деп, бірігіп алып, Қиқылдақтың танасын бәрі жабылып, батпаққа тығып кетеді.

Кешкітұрым ауылына барса, нашар Қиқылдақ сорлының танасы жоқ. Қиқылдақ жүгіріп келіп, Тоңқылдақтардан сұраса, Тоңқылдақтар:

– Сенің танаңды бағып, біз саған малай ма едік? Бақпағаннан кейін батпаққа тығып кеттік, – дейді.

Қиқылдақ[тың] Тоңқылдаққа күші жетпейді. Олар дәу һәм үлкен, Қиқылдақтың күші жетпейді. Қиқылдақ оларға күші жетпегеннен кейін барып, танасын сойып жатса, бес ақ бас атан келе жатыр екен. Бес ақ бас атанды. Қиқылдақ ұстап алып, тананың қанын басына жағып, етін артып, ауылына келіп:

– Е, қор жаралған Тоңқылдақтар-ау, таналарыңды өстірмейді екенсіңдер. Таналарыңды өлтірсең, бес ақ бас атан болады екен, – деп, ақымақ қылса, Тоңқылдақтар бәрі жабылып, танасын батпаққа тығып өлтірсе, тана түгіл, атанның басы да жоқ. Тоңқылдақтар ыза болып, Қиқылдақты өлтірейін деп келсе, үйінде шешесі отыр екен. Шешесін өлтіріп кетті, бәрі жабылып. Қиқылдақ тағы құн даулайын десе, әлі жетпейді. Өлген шешесін өгізге мінгізіп, біреудің қызылдаған қырманына апарып қояды.

Бір уақта қырманның иесі ашуланып, қызылды жеп тұрған өгіздің үстіндегі өлген кемпірді тырмаменен бір салса, жығылып қалады. Қиқылдақ жүгіріп келіп, шешесіне құн даулап, бірталай мал алып, ауылына барып, Тоңқылдақтарға айтады.

– Сендер шешелеріңді өлтірмейді екенсіңдер. Өлтірсең, мал болады екен, – депті.

Тоңқылдақтар бәрі де шешесін өлтіреді. Мал түгіл дәнеме жоқ. Тоңқылдақтар:

– Қап, мына Қиқылдақтың қорлығын–ай, – деп, Қиқылдақты ұстап алып, бір үлкен меске салып, аузын байлап, бір үлкен дарияға салып жібереді. Ағып барып, бір көпірге барып, местің аузы шешіліп, сол жерде көпірге шығып, өлең айтып отырады. Осында өлең айтып отырса, бір жігіт қайнына мал айдап бара жатыр екен, әлгі қайнына бара жатырған жігіт өлең білмейді екен. Қиқылдаққа:

– Маған да өлең үйретші, – депті. Сонда Қиқылдақ:

– Мынау жатқан сары мес мес емес, іші толған өлең екен, – депті. Сонда күйеу тұрып:

– Мені біраз жатқызып шығарғын, – депті. Қиқылдақ күйеуді меске салып, аузын байлап, дарияға тастап жіберіпті, күйеудің малын айдап, аулына барып:

– Ей, Тоңқылдақтар-ау, судың түбіне түспейді екенсіңдер. Түссеңдер, толып жатқан мал екен, менім ағашым жоқ болып, көп айдай алмадым, сендер бір-бір бақан алып барсаңдар, малды көп айдап шығарсыңдар, – депті. Тоңқылдақтар бәрі дарияға барып, алдыменен біреуі түсіп, бақаны серең-серең етсе, әлі айдай алмай келеді десіп, бәрі суға түсіп, өліпті. Қиқылдақ әлгі малмен байыпты.

25. ЕЖІГЕЛДІ

Ертеде бір бай болыпты, байдың бір жалғыз баласы болыпты, аты – Ежігелді екен. Әкесі баласына қалың беріпті, баласын қайнына жіберіпті. Баласы барып, қалыңдық ойнапты. Ежігелді үйіне қайтты. Келе жатқанда ұры тонапты, жанында екі күміс теңге қалыпты. Үйіне жаяу келді, келсе, елін жау шауып кетіпті. Ежігелді кім екенін білмейді. Жұртында бір қотыр торы тай қалыпты, тайды алдына салып айдапты. Алдынан үш кісі көрініпті. Со кісі жақындапты. Ежігелді екі күміс теңгесін манағы қотыр тайдың құйрығының астына тығыпты. Бағанағы үш кісі келді, келіп сөйлесті. Үшеуі байлардың балалары екен. Олар келген соң Ежігелді тайды қамшыменен салды, соққан соң тай тышты, бағанағы теңгені Ежігелді алды.

Бағанағы үш кісі айтты: «Е, сен тайды сат!» – деді. Ежігелді: «Сатпаймын», – дейді. «Неге сатпайсың?» – деді. Күнінде тайым теңге тышат», – деді. «Біз екі дүз сом берейік!» – деді. «Сатпаймын», – деді. «Байлық қылсаң, үш дүз теңге берсең, сатамын», – деді.

Үш дүз теңге берді, тайды алды. «Мынаны қайтеміз?», – деді. Ежігелді айтты: – Үйіңе апар, – деді. – Жоңышқа, пішенге байла! Түн ортасында суғар, таң атып келе жатқанда соны бір суғар! Күн шыға келгенде үйіңнің ішіне ақ кигіз жай! Тайды алып келіп, ішіне қоя бер. Құйрығынан ұстап, қамшыменен сабасаң, үйіңнің ішін күміс теңгеге толтыра тышар, – деді.

Үйінің ішіне торы тай теңге тышпады, боқ тышады. Үш қарындастың ағасы інілерін шақырды, олар келді. «Ежігелді алдапты», – деді. «Тай теңге тышпады, боқ тышты. Ежігелдіні іздейік», – деді. Олар барды, іздеді, тапты. Байдың балалары келе жатыр, сөйлесті. Ежігелдінің қасында қазан ет асулы тұрды. Байдың балалары:

– Қазанды сат, – деді. Ежігелді:

– Сатпаймын, – деді.

– Несі бар? – деді. «Мұны сатсам, өзім өліп қаламын», – деді. – Бұл қазаным өзі асылады, су өзі құйылады, ет өзі салынады, отын өзі жағылады, өзі піседі. Балалар айтты:

– Сат! Үш дүз теңге береміз, – деді. Сатты қазанды, олар айттылар:

– Ежігелді, мынаны қайтеміз?

– Менің өзім алысқа кетпей, асылмайды, менің өзім алысқа кеткен соң асылады, – деді.

Ежігелді қашты. Қазан асылмайды, от жағылмады, ет салынбады, су құйылмады.

– Алдады бізді, – деді.

– Қуалық, – деді. Қуды, қуып кетті, ұстап алды, әпкелді, бір судың басына әпкелді, қолын, аяғын байлады, «суға тастаймыз», – деді. «Бізді алып, суға түсіп кетер», – деп қорықты. Үшеуі қалаға кетті.

– Ағашыменен итеріп жібереміз, – деді, – ағашты әпкелеміз, сен жат, – деді.

Бір кісі Ежігелдінің қасына келді. Ежігелді жылады, ойбай, ойбай салды. Келген кісі: «Не қылған жансың?» – деді. Оны сұраған кісінің астында қара жорға аты бар болған, басында қара түлкі бөрігі бар болған, үстінде қара мақпал шапаны бар болған. Ежігелді оны көріп айтты: «Бері жақын кел! Мен саған айтайын!» – деді. Кісі жақын келді. Ежігелді айтты: «Мына шәрдің патшасы өлген екен, маған «сен соған патша бол!» – деді. Мен болмадым. Сонан соң қол-аяғымды буды, «суға итереміз», – деді. Қара жорға атты кісі айтты: «Ақылың жоқ екен, – деді, – патша болсаң, не қылады?», – деді.

Ежігелді айтты:

– Патша болуға жарамаймын, – деді.

Қара жорға атты кісі айтты:

– Мен патша болайын, – деді.

Ежігелді айтты:

– Патша болайын десең, шеш мені! – деді. Шешті. Қара жорға атты кісі киімін шешіп, оған берді. Ежігелді оны буды, айтты:

– Қаладан кісі келеді, келген соң сені ағашпенен суға итергенде, сен патша боламын десең, олар сені шешеді, – деді. Ежігелді қара жорға атқа мінді, қара мақпал шапанды киді, қара түлкі бөрікті киді. Ежігелді кетті, кеткен соң манағы үшеу қаладан ағаш алып келді, «Ежігелдіні суға итереміз», – дейді. Үшеуі аттан түсіп, байлаған кісіні итерді. Байлаған кісі айтты:

– Мені итерме, патша боламын!

Үшеу айтты:

– Сен мені алдадың: қанша ақшамызды алдап алдың. Сен патша боламын десең, сені суға жіберейін, онда патша бол! – деді. Оны суға итеріп жіберді, енді үшеуі қалаға қайтты.

Келді қалаға, келсе, алдынан Ежігелді келді. Үшеуі айтты:

– Е, Ежігелді, біз сені суға жібердік.

Ежігелді айтты:

– Е, ағалар, суға жібергенің маған жақсы болды, судың түбінде осындай қара жорға ат екен, – деді.

– Жалғыз ат, мен ұстадым.

Үшеу Ежігелдіге айтты:

– Е, ағам, – деді, – бізге көрсет! – деді. Ежігелді:

– Жүр! – деді. Бағанағы өзін суға итерген жерге әкелді. Біреуінің қойнын тасқа толтырды, қонышын тасқа толтырды, беліне бір шыбық байлады, «суға түс!» – деді. Біреуі түсіп кетті. Онан соң үшеуінің екеуін шыбыққа байлап, «суға түс», – деді. Екеуі суға түсіп кетті.

Өзі Ежігелді атқа мінді, суға түсті, арғы жаққа кетті, атты қайтарды судан өткізіп, өзі жаяу кетті. Қазақтың үйіне келді, со үйде алты қыз бар екен, алты басты бір жалмауыз кемпір бар екен. Ежігелді келе кемпірді қамшыменен сабады, алты қызды сабады, үйінен кемпірменен бес қыз қашып кетті. Бір қызды үйінде Ежігелді алып қалды, қатын қылды. Ежігелді далаға кетті. Бір күні үйіне кемпір келді. Кемпір сұрады:

– Ежігелді келгенде қайтесің? – деді.

Қыз айтты:

– Есік ашып, Ежігелдіні кіргіземін, – деді. Кемпір айтты:

– Түнде жатқанда қайтесің?

Қыз:

– Құшақтасып жатамын, – деді. Кемпір айтты:

– Бүгін есікті ашып кіргізбе, түнде жатқанда, теріс қарап жат.

Ежігелді үйіне келді, есікті ашпады, түнде жатып еді, теріс қарап жатты. Ежігелді айтты:

– Қатын, неге теріс қарап жатасың? Қатыны айтты:

– Өзің далаға кетесің, мен үйде жалғыз отырамын, бала менде жоқ, – деді. Ежігелді айтты:

– Баланы бермесе, Құдай бермейді. Қатыны айтты:

– Менде сәукеле жоқ, – деді.

– Бір Дауғар алып маржан сатады, сонан маған маржан сатып алып келіп бер! – деді. Ежігелді айтты:

– Жаяу бармаймын, – деді. Қатын айтты:

– Шешемде ала өгіз бар, соны әкеп берейін, соған мін, – деді. Ежігелді «әкпел!» – деді. Әпкелді өгізін, өгізін мінді, кетті маржан сатуға.

Дауғар алып түстік жерден көреді екен, күндік жерден естиді екен. Дауғар алып сейілге шықты, бағанағы Ежігелдіні көрді. Қырық нөкер шақырды:

– Анау ала өгізді бала келеді, екі теңгеге өгізін сатар ма, сатса, өгізін алып кел. Сатпаймын десе, өгізін де, өзін де алып кел, – деді.

– Өгізін сойып алайын, өзін қақтап, пісіріп жеймін, – деді.

Ежігелді де түстік жерден көреді екен, күндік жерден естиді екен. Ежігелді Дауғар алыптың сөзін есітті. Ежігелдіге екі кісі келді.

– Өгізіңді сат, – деді.

– Неге? – деді.

– Екі теңгеге, – деді.

– Сатамын, – деді. Екі кісі өгізін алды. Екі теңгеге Ежігелді жаяу қалды.

Бір кемпірге келді, кемпірге айтты:

– Саған бала боламын! – деді. Бала қылды кемпір, қойын жайды, кешке қойын айдап, үйге келді, түн болды, бір келіншектің сәукелесін ұрлап алды, қайтып үйіне келді, жатты, ертең тұрды, қойын жайды, сәукелені басына киді. Дауғар алыптың аулына келе жатыр.

Оны алып келе жатқанын көрді, қырық нөкерді шақырды.

– Анау бір келіншек келе жатыр, мен: «Ет ас», – деп айтайын, сендер аспаңдар, мен «Пісті ме?» дегенде, «Жоқ» деп айтыңдар, түнде соның қойнында жатамын, зорлық қыламын, сол қатын түнде ойбайласа, сендер келмеңдер, – деді.

Ежігелді «қатын» болып, Дауғар алыптың үйіне келді, алып оны білмеді, ұрғашы екен дейді. Есендесті, сөйлесті. Алып айтты:

– Ет асыңдар! – деді. Нөкері асқалы кетті, ет аспадылар. Күн кеш болды, «Енді қайтсем екен?» – деді келіншек. Алып сұрады: «Ас пісті ме?» – деп. Нөкері: «Жоқ», – деді.

Күн батты, етті әкпелді, жеді. Ежігелді айтты:

– Түн болды, – деді. Алып:

– Қон, – деді. Ежігелді:

– Қонсам, қонайын! – деді. Қонды, тысқары шықты, тысқары шыққан соң бір қылмыстыны асып өлтіретұғын аспа бар екен. Дауғар алып оны келіншекке көрсетті. Келіншек оны көріп айтты:

– Бұған қайтып ойнайсың? – деді. Дауғар алып айтты:

– Мына темір таяқпенен түртіп жіберсем, асылып кетеді, – деді. Сонан соң асылып қойған кісіні өлтіремін, – деді.

Келіншек айтты:

– Жүрші! – деді, – мен көрейін! Темір таяқпенен түртейін, – деді. Алып жүрді, түртіп жіберді келіншек. Дауғар алып асылып кетті. Келіншектің қолында қамшы бар екен, келіншек жуан алыптың аяғынан, қолынан ұстады, қамшыменен сабады, сабады. Дауғар алып, ойбай, ойбай салды. Келіншек сұрады:

– Ала өгізімнің еті тати ме екен? – деп, сабап жатыр. Алып ойбайлады, келіншек алыпты боқтады.

Дауғар алыптың ойбай салғанын қырық нөкері есітті, алып келіншекке зорлық қылып жатыр екен деп ойлады.

Енді Ежігелді үйіне қайтты, қонды, ерте тұрды, қойын жайды, жайып тұрса, бір-екі кісі келе жатыр, амандасты.

– Ассалаумағалайкум, – деді.

– Уаликамасалам, – деді. Сөйлесті Ежігелдіге, Ежігелді екенін білмеді. Ежігелді:

– Қайда барасыңдар? – деді. Кісі айтты:

– Бір баладан өгіз сатып алып едік, сол келіншек болып келіп, Дауғар алыпты аспаға асып кетті, қамшыменен сабап кетіпті, – деді.

– Енді алып қатты ауру болып жатыр. Бір дәрігер мында бар ма? – деп сұрады. Ежігелді айтты:

– Мен өзім дәрігермін, мен өзім тамыр ұстаушы едім.

Екі кісі айтты:

– Жүр! – деді, – алыпқа! Ежігелді алыпқа жүрді, алыпқа келді, тамырын ұстап көрді. Ұстаған соң айтты:

– Қырық құлаш жібек арқан маған алып кел, төрт темір қазық алып кел, бір табақ қара тікен тұз алып кел, өткір пышақ алып кел! – деді.

Қырық құлаш жібек, төрт темір қазық әкелді, бір табақ тұз әкпелді, өткір пышақ әкпелді. «Төрт темір қазықты жерге қақ», – деді. Жерге қазықты қақты, «Алыпты кер», – деді, керді алыпты, байлады алыпты, төрт қазыққа байлады. Ежігелді жалшыларына айтты:

– Алып ойбайласа да, келмеңдер, – деді.

– Менің қылған еміме шыдамас.

Жалшылары кетті. Ежігелді пышақ алды, пышақпенен Дауғар алыптың терісін тілді, тұзды құйды, қамшыменен сабады, сабады, сұрады:

– Ала өгізімнің еті тәтті ме екен? – деп боқтады, боқтады, Дауғар алып ойбай, ойбай салды. Қырық нөкер ойбай салғанын естіді. Ежігелдінің айтқан сөзіменен келмеді.

Ежігелді қашты, алдынан бір түйелі кісі келе жатыр, келіп амандасты, сөйлесті. Ежігелді сұрады:

– Қайда барасың?

– Дауғар алыптың аулына барамын, – деді. Ежігелді айтты:

– Түйеңді маған бер! – деді.

– Неге? – деді.

– Дауғар алыптан ақша ап берейін.

– Не деп ақша ап бересің? – деді. Ежігелді айтты:

– Аулының тұсынан өте беріп, ала өгіздің иесі менмін десем, ақша маған береді, – деді. Бағанағы кісі айтты:

– Оны мен өзім айтып аламын, – деді.

Түйелі кісі ауылдың тұсына келді, айтты:

– Ала өгіздің иесі менмін! – деді.

– Аспаға асқан менмін! – деді.

– Жоныңа тіліп, тұзды салған менмін.

– Қамшыменен соққан менмін. Дауғар алып айтты:

– Со кісіні ұстаңыз. Ұстады со кісіні, ұстап алса, сұрадылар.

– Ол сөзге сені кім үйретті? – деділар. Түйелі кісі айтты:

– Бір қашып баратұғын бала үйретті. Алып сұрады:

– Со бала қайда кетті? – деді.

– Қалаға таман кетіп барады, – деді.

Енді екі кісі Ежігелдіні қуды, қуып жетті балаға, бала қалаға жеткен екен. Бала қуған кісіні көрді, бір жаман үйге кіріп кетті. Кіріп келсе, бір таз бала бар екен, диірмен тартып тұрады екен. Ежігелді айтты:

– Ой, тазым! – деді. – Ештеме білдің бе? – деді.

– Жоқ! – деді.

– Дауғар алыптың қаршығасының торы жыртылып қалып, таздың басы керек деп, екі кісі келеді, – деді. Таз қашты. Екі кісі келді де, жаман үйге кірді. Бағанағы Ежігелді бетіне ұнды жағып, диірмен тартып отырды. Әлгі екі кісі сұрады:

– Бала қайда кетті? – деді. Ежігелді «Сөйлесем, даусымнан таныр», – деп, «м! м!» – деді, сақау болды, екі кісі кеткен екен деді, шықты, шығып бір үйге келсе, бір таз бала тақтайға басын соғып отыр, қызыл ала қылыпты қанатып, кісі келді де сұрады:

– Не қылдың? – деді. Бала айтты:

– Басым торға жарамайды, – деді. Кісі айтты:

– Оны кім үйретті? – деді.

– Әлгі бір бала, соны үйретті, – деді.

– Ол бала қайда? – деді. Бала айтты:

– Диірмен тартып қалған, мен қашып кеттім, – деді. Екі кісі айтты:

– Сол кісі Ежігелді екен.

Бағанағы үйге қайтты, қайтып келсе, Ежігелді қашып, кетіп қалыпты. Дауғар алыптың үйіне кісі қайтыпты. Алыпқа айтты:

– Ұстай алмадық, – деді.

Дауғар алып қағаз сызды:

– Қала-қалаға Ежігелді атты кісі болса, ұстасын, – деді. Ежігелді хат жетпеген бір қалаға барып, тұрды. Бір кемпірдің үйінде тұрды, бала боламын деп тұрды. Кемпірдің баласы жоқ екен, кемпір Ежігелдіні бала қылып алды.

Ертең Ежігелді қойын жайып кетті. Сол қалаға тағы да хат келді. Сол қаланың билері, хандары кеңес қылды.

– Көшеге ақша төгелік, – деді, – кісінің бәрін де жүргізелік, – деді. – Сол ақшаны кім алса, сол – Ежігелді, соны ұсталық, – деді.

Көшеге ақша салды, кісінің бәрін жүргізді. Ежігелді жүрді, табанына желім жағып алып, көшедегі ақшаның бәрін түгесті, бір теректің түбіне апарып, ақшасын тастады. Ежігелді көп кісінің ішінде жүр екен.

Қаланың билері, хандары кеңес қылды.

– Бізге көрінбеді. Бір түйеге қазына артып, жүргізелік, соны алғанда, ұстап алалық, – деді. Жетелетті. Кешке таман бір үш топ арақ алып, Ежігелді түйе жетектеген балаға алып келді.

– Іш, – деді, – шөлдедің, – деді.

Ішті, ішіп мас болып, жығылып қалды. Түйені алып, Ежігелді кетіп қалды. Үйіне әкелді түйені. Сойды, сойып шешесіне берді. Түн болған соң теректің түбіне келді, ақшасын алып отыр еді. Ханның уәзірі келіп, Ежігелдіні көріп, ұстап алды, терекке байлап тастады. Уәзірдің өзі ханға кетті. Ханға барып айтты:

– Ежігелдіні ұстап, терекке байлап қойдым, – деді.

Ежігелді таңулы тұр. Бір қатын суға келе жатыр, екі шелегі бар.

– Ай, қатын! – деді, – бері кел! – деді. Қатын келді.

– Нағылған жансың? – қатын сұрады, – таңулы тұрған, – деді.

– Қатынымның ойнасы бар екен, соны ұстап алып едім, – дейді.

– Ол кім екен? – дейді.

– Уәзір екен, – дейді. –Ұстап алып едім, алған соң уәзір «Мен қатыныңды аламын», – деп, мені терекке таңып қойды.

– Ханға айтып, басыңды алдырамын, сен Ежігелді екенсің, өтірік айтып, менің үстіме қатын алайын деп жүр екен, – дейді.

Ол қатын Ежігелдіні шешіп қоя берген. Шелегін тастап, қатын ханға барды.

– Бұған нанбаңыз, – деді. – О кісіні шешіп қоя бердім, – деді. – Бір бейшара екен, қатынымен мына жүзі қара ойнас екен, өлтіріп, қатынын алайын деп, сізге шағыстырып, өтірік айтып отыр. Мен қоя бердім.

Ежігелді үйіне барды, шешесіне:

– Бір қырық құлаш арқан есіп бер, – деді. Ертең қойын жайып кетті. Хан кеңес қылды, елін жиды, кісіге айтты:

– Түйенің етін тауып әкелген кісіге басынан төмен ақша құямын.

Бір кемпір:

– Мен тауып әкелемін, – деді.

Ежігелдінің үйіне кемпір келді.

– Бір түйенің майы бар ма? – деді.

– Баламның басының қотыры бар, соған керек, – деді. Ежігелді алдынан шықты.

– Кемпір, қайдан келесің? – деді.

– Шешеңнен түйенің майын әкелемін, баламның басының қотыры бар еді, – деді. Ежігелді айтты:

– Түйенің басын саған берейін, – деді.

– Үйге жүр.

Кемпірді үйіне әкелді, өлтірді, бір қолын кесіп алды, түн болды.

– Ханның жалғыз қызы бар екен, соған барамын, – деді. Түйенің қуығын алды, толтырып су алды, бір біз алды, кемпірдің қолын алды, келді ханның қызының үйіне. Жеті қабат үйі болды, жеті қабат арқанмен үйдің төбесінен түсті. Қызының қасына келді, қыз ұстап алды. «Сен Ежігелді екенсің», – деді. «Мен –Ежігелді», – деді. «Әкеме айтып, басыңды алдырамын», – деді.

– Әкеңе айтып, басымды алдыр, бүгін маған қойныңа жатқыз.

Қыз:

– Жат, – деді.

Ежігелді қыздың қойнына жатты, таң атып келеді. «Сигім келді», – деді. Қыз айтты: «Сен қашып кетесің», – деді. Ежігелді деді: «Қашады десең, қолымнан ұстап тұр!». Кемпірдің қолын ұстатты, қуықты бізбен шаншып алды, қашып кетті.

«Бурташ болған» қыз айтты, тартып қалды қолынан, тартып қалса, құр қол келді. Тұрды, беті-қолын жуды, әкесіне барды, айтты әкесіне: «Ежігелді келіп, менімен ойнап кетті». Әкесі ашуланды.

Хан құса болды. Түйесін ұрлатқанын, ақшасын ұрлатқанын, қызымен ойнап-күлгенін бір басқа хан естіді. Қағаз сызды, жіберді: «Ақшасын ұрлатқанша, түйесін ұрлатқанша, қызын ойнатқанша, дамбал бауына буынып өлсін», – деп. Дамбал бау жіберді. Хан ашуланды, елін жиып алып, айтты:

– Бір хан маған зорлық қылды, сол ханды өзімдей қылып келген кісіге кім де болса, қызымды беремін, – деді. Ежігелді ханға келді.

– Мен – Ежігелдімін, – деді, – сол ханды саған әкелемін, – деді – қызыңды беремісің? – деді. «Беремін», – хан айтты. Айтқаннан соң Ежігелді айтты:

– Маған алпыс ала сауысқан атып бер, – деді. Атып берді, Ежігелді бір абдыра алды, арқалап кетті. Барды, хандікіне барды. Хан қатынымен шай ішіп отыр екен. Ежігелді алпыс сауысқанның терісін тайтері қылып киген екен, үйге кірсе, хан менен қатыны шошып тұрған. Ежігелді абдыраның аузын ашты, «Жалаңаш түс», – деді. Қатыны мен хан қорқып, түсті. Ежігелді абдыраның аузын жапты, арқалап қайтты, ханның үйіне әкпелді.

– Әкелдің бе? – хан айтты:

– Әкелдім, – деді. Абдыраның аузын ашты, жалаңаш қатын мен хан түрегелді. Екеуі жылады:

– Не болды? – деді.

– Білмеймін, Әзірейіл екенін, не екенін білмейміз деді, абдыраға түс дегенін білеміз, – деді.

Хан айтты:

– Буынып өлсін!

Дамбалдың бауын өзіне қайта берді. Хан қайтты үйіне, үш күннен соң өлді. Ежігелді ханның қызын алды.

26. МОМЫНБАЙ МЕНЕН ЖЕТІ ҚАРАҚШЫЛАРДЫҢ ХИКАЯСЫ

Ертеде бір Момынбай деген кісі бар екен. Бұл Момынбай асқан жуас, өтірік сөйлемейтін, қаріп-қасыр, жетім-жесірге рақымды, жақсы адам екен. Сол себепті Құдай тағала бұл Момынбайға аямай үлкен дәулет беріп, мұның төрт түлік малының, алтын-күміс қазынасының қисабы жоқ үлкен бай екен. Ол заманда бара жатқанның балтасын, келе жатқанның кетпенін алып, дүнияны құртқан һәм ұрлық-қарлық, залымдықпенен жеті қарақшы атанған бір жеті қу бар екен.

Күндерде бір күн бұ қарақшылар өзді-өзі сөйлеседі. Момынбай һешбір кәсіп қылмайды, құр малын баққаннан басқа. Сөйтсе де, оның дәулеті күннен күнге арта береді. Біз қанша азаптанып, тырыссақ та, Құдайым біздің дәулетімізді арттырмайды.

– Қой, не қылсақ та, амалдап, осы Момынбайды құртып, дәулетін олжа қылайық, – деседі.

Осылайша уағда қылысып, жөні келсе, алдап, жөні келмесе, ұрлап, екі-үш жылдың ішінде-ақ қарақшылар Момынбайдың қисапсыз дәулетін қор қып, тәмам қылады.

Момынбай дәулеттен айрылған соң бұрынғы дос-жарлары, ағайындары һәм мұның малын бағып, қызметін қылып, күнін көріп отырған көршілері мұның қылған жақсылығын ұмытып, алды-алдына бытырап кетеді. Сөйтіп, Момынбай мырза деп дүнияға даңқы шыққан, дүнияға малы сыймаған бай жеті қарақшының арқасында қисапсыз дәулеттен айрылып, ағайын-туғаннан, дос-жардан айрылып, қара лашық тігіп, жалғыз үй қалады. Лашықтың іші толған жас бала, кемпірі болса, ауру, төрт түлік малдан қалған жалғыз-ақ – көк есек. Күндерде бір күн Момынбай бұрынғы дәулетін ойлап, жұрттың қылған қошеметін ойлап, һәм өзінің бұ күндегі халін ойлап:

– Ай, дүние, шіркін-ай, пендеге бірде бетін, бірде көтін көрсетеді екенсің ғой, – деп, бек қапа болып отырады да, ойлайды:

– Мен бұ халға жеті қарақшылардың арқасында жеттім. Қылғанға қылғанның айыбы жоқ деген қазақтың сөзі бар еді, мен де бұ қарақшыларға бір іс көрсетсем қайтеді?

Момынбай осылайша ой қылады да, сандығында жатқан үш-төрт күміс теңгені қалтасына салып, көк есегіне мініп, жеті қарақшылардың аулына қарап жүреді. Ауылға жақындап келгенде қалтасындағы баяғы күміс теңгелерді есегінің көтеніне тығады. Сонан соң ауылдың желкесінде, төбенің басында тамаша қылып отырған қарақшыларға келіп:

– Асаламмағалейкум, – деп, сәлем береді. Қарақшылар:

– Уағалайкім ассалам, Момынбай, мал-басың аман ба? Жол болсын, қай жаққа барасың? – деді.

Момынбай айтты:

– Шүкір Құдайға, басымыз аман, малың аман ба деп, несін сұрайсыңдар, малдың бәрін өздерің жиып алдыңдар ғой. Міне, енді бала-шағам қорек қылатын да һеш ауқатым болмаған соң баяғы дос-жарлардан бір нәрсе болар ма деп анау ауылға бара жатырмын, – деді.

Бұ сөздерді айтты да: «Қош болыңдар!» – деп, Момынбай жөніне жүре берді. Һәм үйден ала шыққан қолындағы бізбенен қарақшыларға байқатпай, есегін сауырына шаншып алды. Біздің жанына батқанынан есек құйрығын жиып қалып еді, баяғы күміс теңгелердің біразы көтінен түсіп қалды. Тағы бір шаншып қалып еді, тағы бір теңге түсті.

Сөйтіп, есектің көтіндегі үш-төрт күміс теңге – бәрі де түсіп қалды. Момынбай байқамаған болып, артына қарамай, жүре береді. Қарақшылар есектің көтінен күміс теңге аққанын көріп, бұны керемет деп, таң қалысып тұрды да, қарақшының біреуі айтады, «Бұны ғажап іс, мұның мәнісін білуге керек», – деді. Бүтіндері мақұл деп, ертеңіне бәрі аттанып, Момынбайдың үйіне келеді һәм сұрайды.

– Момынбай, кеше сен бізбенен қош айтысып кете бергенде есегіңнің көтінен қанша күміс теңге құлап қалды. Мұның мәнісі қалай, жасырмай, расын айтшы, – деді.

Момынбай айтты:

– Баяғы қисапсыз көп малымнан қалғаны осы – жалғыз көк есек, әйтеуір, осы есектің арқасында кемпір, балам аш-жалаңаш болмай тұрады. Бұл есектің өнері сол – сұлы жеген күні күміс теңге тышады, арпа жеген [күні] тіллә тышады.

Қарақшылар мұны естіп, таң қалысып, шетке шығып, мәслихат қылады. Бұл жалғыз есегін ұрлап алғанымыз енді Құдайға да мақұл болмас. Қанша болса да, ақша беріп, бұл есекті сатып алалық, берген ақшамызды тез-ақ өндіріп аламыз ғой, – деп, Момынбайға келіп:

– Бай, бұл есегіңді бізге сат, – дейді. Момынбай:

– Бала-шағам ауқат қылып тұрған жалғыз есегімді сатпаймын, – десе де, қоймай, көп тіллә беріп, есекті алып, қарақшылар аулына қайтады. Ертесіне есекті арпаға әбден тойғызып, мұның өнерін көрелік деп, қарақшылар бәрі жиылып, есекті жығады, төрт аяғын қатты қылып байлайды. Бір-екеуі есектің көтінен шыққан алтын шашылмасын деп, қап төсеп тұрады да, қалғандары қолдарына бірер ағаш тоқпақ алып, есектің ішін тоқпақтай бастайды. Арпаға тойған есек тоқпақтан барт-барт тышады. Қарақшылар алтын шығып жатыр деп, онан сайын қатты тоқпақтайды. Миллионша есекті тоқпақтап, енді біраз алтын шыққан шығар деп, қапты алып, ішіне қарап, қап толған боқ, боқты қолдарыменен аралап қараса, жалғыз да тіллә жоқ. «Бұ қалай?» – деп, қарақшы таң қалысып, тұрып-тұрып, есектің аяғын шешіп, тұрғызайық десе, есек өліп қалыпты. Мұны көріп, Момынбайдың алдағанын біліп, «Қап, Момынбай, бізді ақымақ қылған екен. Орынды жазасын берсе болады», – десіп, қатты ашуланып, ыза болады. Ертеңіне қарақшылар бәрі де атқа мініп, Момынбайдың үйіне қарап жүреді. Момынбай бұлардың келе жатқанын көреді де, жүгіріп, үйге кіріп, алдыңғы күні есек сатып алған көп тілләнің қуанышымен сойған қойдың ішегіне [қан] толтырады да, кемпірінің мойнының айналасына байлап, айтады:

– Қарақшылар үйге кіре бергенде сен есіктің бір жағынан шыға қаш. Мен қолыма пышақ алып, боқтап, балағаттап, сені қуармын. Сен қашып, барып-барып, жығылған бол, мен сені пышақпенен бауыздаған болармын. Мойныңдағы ішектен қан ағар, сен қорылдап, өлген бол да қал. Біраздан соң мен ішек қаптаған қарт сырнайымды тартып-тартып, сені келіп: «Не қылып жатырсың, тұр», – деп, басыңа тебермін, сен «Ойбай, қатты ұйықтап қалыппын ғой», – [деп], ұшып тұра кел, – дейді.

Ол екі арада қарақшылар келіп, аттарын байлап, үйге кіре бергенде кемпір есіктің екінші жағынан шыға қашады. Момынбай ашуланған болып, боқтап-балағаттап, кемпірді артынан қуа шығады. Кемпір қашып барып-барып, жығылады. Момынбай артынан жетіп барып, қолындағы пышағыменен жығылып жатқан кемпірді «бауыздап» жібереді. Кемпірдің тамағынан қан ағып, қорылдап, «өліп қалады». Момынбай үйге қайтып келіп, ашуланған болып отырады. Қарақшылар мұны көріп, Момынбаймен сөйлесуге бата алмай, отырады.

Біраздан соң Момынбай ашуы тарқағандай болып, керегенің басында тұрған қарт сыбызғыны алып, тартып-тартып, «өліп жатқан» кемпірді «Не қылып жатырсың, тұр?», – деп, басына тебеді.

Кемпір «тіріліп», «Ойбай-ай, қатты ұйықтап кеткен екенмін ғой», – деп, ұшып тұра келеді.

Қарақшылар мұны көріп, таң қалысып:

– Момынбай, бұ не ғажап іс? – деп сұрайды. Момынбай айтты:

– Мұнда һеш ғажап іс жоқ, бәрі мынау қара сыбызғының қасиеті, һәр түрлі күйді ойнап-ойнап, өлген кісіні басына тепсең, ұшып тұра келеді, – дейді.

Қарақшылар бұған таң қалысып:

– Бай, осы сыбызғыңды бізге сатшы, – деп, жабысады. Момынбай:

– Ата-бабамнан мирас қалған жалғыз сыбызғыны да маған көпсіндіңдер ме? Қанша берсеңдер де, сыбызғымды сатпаймын, – десе де, қарақшылар жабысып қоймай, ақырында, есепсіз көп тіллә беріп, қара сыбызғыны сатып алып, ауылдарына қайтады.

Ауылдарына келсе, бәрінің де қатындары ауыл қыдырып кеткен екен. Бұлар қатындарына қатты ашуланып, барған жерлерінде тауып алып, бәрі де қатынын бауыздап тастайды, сосын сыбызғыны тартып, тірілтіп аламыз деп. Біраздан соң біреуі сыбызғыны тартып-тартып келіп, өліп жатқан қатынын басқа тебеді. Қатын тұрмайды. Екіншісі келіп, қатынын басқа тебеді, тұрмайды. Үшіншісі келіп, тебеді, о да тұрмайды. Сөйтіп, жетеуі де қатынын өлтіріп алады. Мұны көріп, Момынбайдың тағы алдағанына көзі жетіп, қарақшылар жаман қатты ашуланып, ыза болып, «Бұл Момынбайды тірі қоймайық», – деп, уағда қылысады.

Бұл екі арада Момынбай кемпіріне айтады:

– Жеті қарақшыларға мен қолымнан келгенімді қылдым, енді олар маған мейлінше өшікті. Өшін алмай қоймас. Мен азық-түлігімді, төсек орнымды алып, анау үлкен жолдың үстіндегі қара молаға барып, жатайын. Кеш сайын үйге келіп жүрермін. Агар қарақшылар мені сұрап келсе, сен жылаған болып, «Үш-төрт күн болды, Құдайдан қаза жетіп, дүниядан қайтты, моласы анау тұрған дегейсің», – деп, кемпірге үйретіп, Момынбай азық-түлігін, төсек орнын алып, баяғы жол үстіндегі қара моланың ішіне кіріп, жатып алды. Мұнан соң бірнеше күн өткеннен кейін қарақшылар Момынбайдың үйіне келсе, қара киіп, шашын жайып, бетін жыртып, жылап, дауыс қылып отырған кемпірді көреді.

– Ай, бәйбіше, не болды? – деп сұрайды. Бәйбіше айтады:

– Құдайым, әуелі сансыз малымды, сансыз қазынамды алды. Ақырында, қойнымдағы байымды алды. Үш-төрт күн болды Құдайдан қаза жетіп, Момынбай дүниядан қайтты. Моласы – анау, үлкен жолдың үстіндегі қара мола, – дейді.

Мұны естіп қарақшылар:

– Әй, бәрекелді-ай, тірісінде өшімізді ала алмай қалдық-ау, – десіп, көп өкініп, ауылдарына қайтады.

Күндерде бір күн жеті қарақшылар бір керуен талап, көп алтын-күміс олжа алып, үйлеріне қайтып келе жатып, нақ Момынбайдың моласына келеді. Қарақшының біреуі айтады:

– Мынау Момынбайдың моласына кіріп, олжамызды бөліп алсақ, қайтеді? – дейді. Бүтіндері мұны мақұл көріп, бәрі де аттарынан түсіп, қап-қап алтын-күмісті алып, молаға кірсе, Момынбай тірі адамдай төсегін жайып жатыр, бас жағында бір саба қымыз, табақ-табақ піскен ет тұр. Мұны көріп, қарақшылар ойлайды:

– Япырмай, мынау Момынбай иманды болып, ұшпаққа кірген екен. Қарашы, көрінен шығып, тірі кісідей төсекте жатқанын, ет, қымыз дегенің мынау, – деп, таң қалысып тұрып, ақырында, отырып, олжаларын бөліседі. Алтын-күмісті жетіге бөліп, үйіп қойып, мына бөлімді мен аламын деп, біреуі айтып, жоқ, мұны сен алмайсың, мен аламын деп, өзді-өзі олжаға таласып, у-шу аямай шығады. Сол уақытта жатқан Момынбай:

– Һешқайсысың да алмайсың, мұның бәрі де менікі, – деп, орнынан ұшып тұра келеді.

Мұны көріп қарақшылардың есі шығып кетіп, моладан жүгіре-жүгіре шығып, аттарына мініп, алды-артына қарамай, ауылдарына қарай қашады. Бұлар кеткен соң Момынбай алтын-күмісті жиып алып, үйіне апарып береді.

Қарақшылар аулына келіп, естерін жиып алған соң өзді-өзі сөйлеседі.

– Бұ Момынбай тірісінде бізге қанша қорлықты көрсетіп еді, енді өлгенде де тек жатпай, қанша олжамызды алып қалды. Мұнан не қылып өшімізді аламыз? – деседі. Сонда біреуі тұрып айтады:

– Һеш болмаса моласының басына тышайық, – деді. Бәрі де мұны мақұл көріп, аттарына мініп, Момынбайдың моласына қарай жүреді. Момынбай бұлардың келе жатқанын көріп, һәм не ойменен келе жатқанын сезіп, моланың ішінде жанып тұрған отқа бір істік темірді салып қыздырады. Ол екі арада қарақшының біреуі моланың басына шығып, төбесіндегі тесікке көтін қойып, «Мә, бәлем, саған» деп, тыша бергенде, моланың ішінен Момынбай қызарған істік темірді көтіне тығып алады.

Қарақшы:

– Ойбай-ай, иттің аруағы ұрды, – деп, көтін қолымен басып, моладан түсе қашады.

Екінші қарақшы батырсынып келіп еді, Момынбай оның да көтіне ыстық темір тықты. Сөйтіп, батырсынып, өшімізді аламыз деп, жеті қарақшының жетеуі де көтіне істік темір кіргізіп алды. Сонан соң бұлар жаман ыза болып, не қыларын білмей, ақымақ болып, аулына қайтады. Бұлар кеткен соң Момынбай нәрселерін жиып алып, үйіне келіп, баяғыдай шаруасын қылып тұра береді. Момынбай өліп, тіріліпті деген хабар тез-ақ елге жайылып, ақырында, ханның құлағына тиіпті. Хан мұны естіп, қайран қалып, Момынбайды шақыртып алады.

– Ай, Момынбай, сені өлді деп естіп едім, сен қалайша тірілдің? – дейді.

Момынбай айтады:

– Тақсыр, ханым, менім өлгенім рас еді, артымда жесір қатын, жетім балаларым, қанша малым, қазынам, жеті құлым қалып еді. Сол құлдарым жетімдердің сөзін тыңдамай, зорлық-зомбылық көрсетіп, малдарын бөлісіп алып, қашып кетіпті. Жетімдер мұндай қорлық көріп, Құдайға шын ықыласымен жылаған соң Жасаған ием сол жетімдерге рақымы түсіп, мені тірілтті, – деді.

Хан мұны естіп, таң қалып һәм құлдардың қылған ісіне қатты ашуланып:

– Момынбайым, сен ол құлдарыңның осы күнде қайда екенін білесің бе? – деді. Момынбай:

– Білемін, тақсыр, – деп, баяғы жеті қарақшыны көрсетеді. Хан дереу жасауыл жіберіп, жеті қарақшыны алғызып:

– Сіз неге жетімдерге зорлық қылдыңдар? – деп, жаман ұрысты.

Қарақшылар айтады:

– Тақсыр, біз һешкімге зорлық қылғанымыз жоқ. Һәм һешқашан құл болған емеспіз, – деді.

Сонда Момынбай айтады:

– Мен, тақсыр, жаңылсам, жаңылып тұрған шығармын, менің құлдарымның таңбасы бар еді. Агар да бұларда таңба жоқ болса, менің жаңылғаным рас болғаны, – деді. Хан сұрады:

– Сенің құлдарыңның қандай белгісі бар еді? – деді. Момынбай айтты:

– Менің құлдарымның істік темірменен салған көттерінде таңбасы бар еді, – деді. Хан дереу қарақшыларды шешіндіріп қараса, көттерінде Момынбай айтқан таңбасы бар екен. Мұнан соң хан Момынбайдың сөзі рас екен деп, жеті қарақшыны малы-жаныменен Момынбайға бұйырып береді.

Сөйтіп, Момынбай дұшпандарын құл қылып алып, баяғыдан артық дәулетті, қадырман болып, дүниядан өтті.

«Ұрлықтың түбі – қорлық» деген мақал осыдан қалған екен.

27. ҰР, ТОҚПАҚ

Бұрынғы өткен заманда бір шал мен кемпір болыпты. Шал мен кемпір кедей болыпты. Шал мен кемпір тұзақ қойып, күнін көреді екен. Бір күні шал келіп, тұзағына қараса, тұзағына бір қаз түсіп қалыпты. Шал келіп, қазды тұзақтан босатып алып, бауыздайын десе, қаз шалға айтыпты.

– Мені сен босат, менен не сұрасаң, соны бір жылдан кейін ал, – дейді.

Шал:

– Мақұл, – деп, қазды жібереді. Үйіне келіп, жаңағыны айтса, қатыны шалды ұрсады. Шал:

– Қой, сен нені білесің? – деп, сөзін тыңдамай, жүре береді. Бір жыл өтеді. Шал қазға бармақшы болады. Шал қаздың үйіне қарап жүреді. Бір жерге келсе, өңкей түйе жайылып жүр екен. Келіп, түйешіден:

– Бұл кімнің түйесі? – десе,

– Бұл – Қазы байдың түйесі, – дейді.

Шал ойланып, жүріп кетеді. Бір жерге келсе, көп қой жайылып жүр екен. Шал келіп:

– Бұл кімнің қойы? – деп, қойшыдан сұрайды. Қойшы:

– Бұл – Қазы байдың қойы, – деді.

Шал жаңағы баладан:

– Шырағым, Қазы байдың бұдан басқа несі бар? – дейді.

Бала шалға айтады:

– Қазы байдың үш жақсы нәрсесі бар, – дейді.

– Біреуі – қазан, «Піс, қазаным» десе, әртүрлі тамақ пісіп шығады. Тағы біреуі – есек, «Ық, есегім, алтын тыш» десе, алтын тышады, енді біреуі – тоқпақ, «Ұр, тоқпағым, ұр, тоқпақ» десе, адамдарды ұра береді, – дейді.

Шал:

– Мақұл, – деп, жүріп кетеді. Қазы бай күтіп алады. Шал Қазы байдан Піс қазанын сұрайды. Қазы бай береді. Шал алып, үйіне келе жатса, бір жерде асық ойнап жатыр екен балдар шалға:

– Ата, асқа түс, – дейді. Шал асқа түседі. Үйге кіріп бара жатып, балдарға:

– Шырағым, «Піс, қазаным, піс» демеңдер! – дейді. Шал кіріп кеткеннен соң «Піс, қазаным», – десе, әртүрлі тамақ пісіп қалыпты. Балдар қазанды айырбастап алып қояды. Шал шығып, қазанды үйіне алып барып, «Піс, қазаным» десе, ешнәрсе шықпайды. Шал қазанды алып, Қазы байдың үйіне келеді:

– Қазы бай, бұдан ешнәрсе шықпайды, – дейді. Қазы бай қазанды алып, «Піс, қазаным» десе, ешнәрсе шықпайды.

Қазы бай қазанды алып қалып, есекті беріп жібереді. Шал есекті алып, үйіне қайтады. Жолда келе жатса, балдар шалға:

– Ата, асқа түсіңіз, – дейді. Шал асқа түспекші болып, есектен түседі. Шал үйге кіріп бара жатып:

– Шырағым, «Ық, есегім, алтын тыш» деме, – дейді.

Балдар:

– Мақұл, – дейді. Шал үйге кіріп кеткен соң балдар:

– «Ық, есегім, алтын тыш», – десе, есек алтын тышты. Балдар есекті айырбастап, орнына басқа есек қояды. Шал есекті алып, үйіне қайтады. Кемпір:

– Қазға барып, алып келгенің осы ма? – дейді. Шал:

– Бұл есек алтын тышады, – дейді. Кемпір қуанып қалады. Шал есекке:

– Ық, есегім, алтын тыш, – десе, есек еш нәрсе тышпайды. Шал есекті алып, Қазы байға келеді.

– Есектен еш нәрсе түспейді, – дейді.

Қазы бай есекті алып, «Ық, есегім, алтын тыш» десе, еш нәрсе тышпайды.

Бай шалға «Ұр, тоқпақты» береді. Шал «Ұр, тоқпақты» алып келе жатса, жаңағы жерде тағы да балдар асық ойнап жатыр екен.

Балдар шалға:

– Ата, асқа түс, – дейді. Шал асқа түседі. Үйге кіріп бара жатып:

– Шырағым, «Ұр, тоқпақ» демеңдер, – дейді. Шал үйге кіріп кеткен соң балдар:

– Ұр, тоқпағым, сор тоқпақ, – дейді.

Тоқпақ балдардың әрқайсысын бір ұрады. Балдар тоқпаққа жалынады.

– Ойбай, «Піс, қазаныңды», «Ық, есегіңді» берейін, – дейді. Шал шығып келе жатып, естіп қояды, шал келіп:

– «Піс, қазанды», «Ық, есекті» бересің бе? – дейді. Балдар:

– Мақұл, – деп, – әкеліп береміз, – дейді. Шал «Ұр, тоқпақты» қойғызады. Балдар «Піс, қазанды», «Ық, есекті» әкеліп береді. Шал «Піс, қазанды», «Ық, есекті», «Ұр, тоқпақты» алып, үйіне келеді. Сөйтіп, мұрат–мақсатына жетеді.

28. ЖАРҒАҚ ЖАЛШЫ

Дудабай деген бай пішен шабатын уақыт таянған соң, маусымды күнге жалшы іздестіре Түшпара қыстағына барады. Жарғақ жалшы оған кездіге кетеді. Дудабай:

– Шырағым, атың кім? – дейді.

– Атым – Жарғақ, – дейді.

Дудабай ішінен «Жарғақ деген аты жаман екен, жарытып, ештеңе тындырмас» деп, жүре береді. Екінші көшеде Жарғақ басқа кейіппен тағы кезігеді. Дудабай атын сұрап біледі де, тағы тарта береді. Үшінші көшеде басқа пішінді боп, Жарғақ тағы кездеседі. Дудабай:

– Үш кездескен жалшының аты үшеуі де Жарғақ бола берді ғой, жарыту-жарылқау Құдайдан шығар, осыны алайыншы, – деп келіседі де, үйіне алып келеді.

Пішенге шыққанша бірер жеті өтеді. Одан байдың кеп-келісімді жасы жетіп қалған Қаламқас деген бір қызы бар екен. Жарғақ жалшыға болса-болмаса да, ол ұнайды ғой. Қаламқас та Жарғақ жалшының еті тірі жігіт екенін танып, байласпаса да, тілдеседі. Ебі табылса, алып қашумен тағдыры шешілетін болады.

Дудабай төс қақтаттырады. Сүйретпеге айран құйдырады. Пішен басына кетеді. Пішен басына айранды алып барыпты да, қақтаған төсті үйінде ұмытып, қалдырыпты. Дудекең Жарғақ жалшыны қақтаған төске жұмсап жібереді. Жарғақ үйді сырттап келіп, ақырын тыңдаса, Дудекеңнің қатыны тамыр сартымен ауыз жаласып отыр екен. Қызы бір жаққа (отын-суға) кеткен болса керек, сарт қатынды кешке қосына шақырады. Қосы Дудекең пішенімен қанаттас болады.

– Сіздің қосты қайдан табам? – дейді қатын.

– Мен жүрген ізіме жоңқаны шұбата салып кетем. Сонымен барып, табасың, – дейді. Сарт кетеді. Жарғақ шұба қылған жоңқаны өз қосына қарай салады да, қайта келеді. Күн еңкейгесін қатын піскен ет, тәтті ұйытқан айран алып, жаңағы жолмен жүре береді. Байдың қосына келеді. Бай азық әкелген екен деп қалса, қатын екі көзі шарасынан шығып, сасады. Сарт көріп, «Сұмдығымды сезді бай» деп, қаша жөнеледі.

Жарғақ қызды жүйрік атына мінгізіп, өзі шабан атқа міне жөнеледі. Қызды оздырып жіберіп:

– Байеке, байеке, Қаламқасты біреу алып қашып барады, – дейді.

– Қусаңшы! – дейді бай.

– Атым шабан, – дейді Жарғақ.

– Менің атыма мін, – дейді бай.

– Жарайды, – деп, міне сала құйын боп шауып, қызды қуып жетіп, сонан әрі тарта береді.

29. ШАЙТАНДАРДЫҢ АЛДАРҒА КЕЗ КЕЛУІ. ШАЙТАНМЕН СОҒЫСУ

Алдар жерошаққа аунап, ұйықтап қалған екен, бір уақытта оянып, көзін ашса:

Елбектейді ақырын,

Елестейді ақырын

Дәл өзінің үстінде

Дәл көргендей түсінде…

Бірдеңелердің жүргенін сезеді. «Шайтан дегендерің осы екен» деп, көзін қайта жұма қояды.

Түлен түртпек түленбек,

Біздің қазақ тілінде.

Бәле үстіне бәле өнбек

Бір бәлеге ілінбе.

Ескілердің айтуынша, Түлен, Құлан дейтін екі шайтан бар.

Осы шайтандар Ебілістен бата алып, әдейі қазақты алдауға шығыпты.

«Түлен түртті» дегендегі Түлен осы Түлен болса керек.

Секектесіп желісіп,

Қап тауынан қадаңдап.

Түрлеріне келісіп,

Жетіп кепті жалаңдап.

Қазақтың ол уақытта надан уақыты ғой, Түлен-Құлан пісулі дәмге тап келіп, қарқ болып қалыпты. Содан бері «алдау-арбау, түлен түрту» дегенді қазақ жақсы білетін болса керек. «Қалған–құтқан азық қайдан кездесер екен», – деп, жортып жүріп, Түлен мен Құлан жерошақта аунап жатқан Алдардың үстінен шығады.

– Жатысы жаман екен. Осы қазақ болар, – деп, Түлен мен Құлан тұра қалады.

– Қазақ өлмесе, жерошаққа түспейтін еді ғой. Бұл өлген адам болу керек, – деседі.

«Өлі–тірісін білейік», – деп,

Сағым болып күлтілдеп,

Көлеңкесі бүлкілдеп

Алдекеңнің үстінде

Елестейді ойнақтап,

Жас ботадай тайрақтап...

Алдекең шайтандарға жолыққанын біліп, өлген кісі болып, тырп етпестен жата береді. «Басқа не салса да, осылай жатып көрейін», – деп, шайтандар айқайласа да, қытықтаса да, үстінде ойнақтаса да, былқ етпейді.

– Бұл өлген қазақ екен, – дейді. Ақырында, шайтандар шаршап, отыра қалып, екеуі кеңеседі.

– Мұны не істейміз? – дейді.

– Кебіні жоқ, көрі жоқ бір қазақ екен. Мұны тірілтіп алсақ, бізге дәл жолдас болады екен, – дейді біреуі.

Осыған екеуі де қол қойысады. Бірақ, Алдарды немен тірілтетінін білмей, біраз отырысады. Ақырында, біреуі айтады:

– Қазақ екен қазы әкел,

Қазы әкелсең, таза әкел.

Сусынсыз тағы тұрмайды,

Қымызы болса, қоса әкел.

– Бұлардың қулықтарын! Мені қымызбен, қазымен жеңіл ала қоймақ қой! Аларсың! – дейді Алдар ішінен. Бірақ, қазыны әкеліп иіскеткенде, бұл уәдесінде тұра алмайды. Аузы қазыға қарап, ашыла береді. «Тез тіріліп кетсем, бермей қоя ма», – деп, Алдар қазыға, қымызға тойып болғанша орнынан тұрмай, көзін жұмып жата береді. Әбден тойып алғасын ғана «тірілген» болып, көзін ашып, орнынан тұрады. Шайтандар Алдардың «тірілгеніне» қуанып, тұра сала биледі.

«Ай, қазақ, қазақ», – деп, «Тамағы бір азап деп», – жатып тұрып мазақтайды.

Алдар білмегенсіп, шайтандардың жөнін сұрайды, «Кімсіңдер?» дейді. Шайтандар жөнін айтады. Алдар жатып-тұрып, бәле салады:

– Сендер тыныш жатқан мені неге тірілттіңдер? Бұл дүниенің азабынан жаңа ғана құтылып, жаным рақат тауып жатқанда. Мен бұл дүниеден азар құтылып едім. Жоқ, сендердің бұларыңа көнбеймін. Мен бұл дүниеде көрініп жүре алмаймын, тірілткен сендер, айып сендерде. Мені өздеріңнің пішіндеріңе енгізесің, әйтпесе, бүлік саламын, – дейді.

Шайтандар бір-бірімен ақылдасып:

– Біздің істейтініміз аздыру ғана еді. Енді амал жоқ. Айып өзімізден. Бізге жолдас боларсың, пішінімізді берелік, – дейді. Сөйтеді де, тіл астына салатын теңгелері болады екен. Біреуін Алдарға береді. Алдар оны тілінің астына салып, о да шайтан кейіпіне кіреді. Өтірік болса, жаны шықсын! Шайтанның тілі астында теңге болады екен; оны қолға түсіріп, үш күнге дейін бермеген адам байиды екен деген қазақ әңгімесі, осы Алдардың тәжірибесінен алынған нәрсе болса керек.

Сонымен Алдар шайтан болып алады. Үшеуі бірігіп, жүріп кетеді. Ай жүреді, жыл жүреді. Бір жерлерге келгенде үшеуі де шаршайды. Дем алып отырып, Құлан айтады:

– Жүре-жүре шаршайтын болдық. Бәріміз бірге шаршағанша бірімізді біріміз кезек-кезек мойнымызға мінгізсек, – дейді.

Алдар мен Түлен мақұл көреді.

– Алдымен қайсымыз мінеміз? – дейді Құлан.

– Мен жаңа ғана шайтан болдым ғой. Сондықтан болу керек, аяғымның алға басатын қалы қалған жоқ. Алдымен мен мінейін, – дейді Алдар отырып.

– Жарайды, – дейді ана екеуі.

– Қанша уақыт мінгізуіміз керек мұны, уақыт белгілеу керек, – дейді Түлен отырып.

– Уақыт белгілеудің керегі не? Мен өлең айтайын, сол біткенше мінгізсеңдер болғаны. Сендер де өлеңдерің таусылғанша мінерсіңдер, – дейді Алдар.

Түлен мен Құлан мұны да мақұл дейді. Сонымен Алдар екі шайтанның мойнына мінеді. Ыңырсып:

– Әләләй, әләләй екен әли әйдім… – деген өлеңін айтуға кіріседі.

Шайтандар «Алдардың өлеңі бір таусылар» деп, әрі жүреді, бері жүреді. Бірақ, Алдардың «әләләйі» таусылмайды. Тақи шаршағасын:

– Осы сенің әләләйің қашан бітеді? –деп сұрайды.

– Әләләйім бітсе, әри әйдім дегенім тағы бар. Жүре беріңдер, – дейді.

Өтірік айтса, жұрттың жаны шықсын, осы «әләләй» мен «әри әйдәйді» айтып, Алдар екі шайтанға бір жыл мінеді деген сөз бар.

Жүріп-жүріп, екі шайтан өлер болғасын, бір ағаштың түбіне келіп, «Уһ» деп, сүйене кетеді. Ағаштың іші қуыс екен. Шайтандардың салмағына шыдай алмай, ағаш бір жағына құлай кетеді. Ағаштың қуысына тығылған ат басындай алтын бар екен.

Ағаш құлағанда, сол көрініп қалады.

– Мынау бір олжа болды, – деп, Түлен алтынды астына басып алады.

Ат басындай алтынды көргенде Алдардың есіне баяғы қалыңдығы түседі. «Осы алтынды қалай алам?» деген ойға келеді.

– Осы бір жалтылдағаның немене өзі? Қане, көрейінші, – деп, алтынды өзіне тартады. Бірақ, шәйтекең оған бере қоймайды:

– Бұл алтын деген болады. Қазақтың: «жол – жасы үлкендікі» деген салты бар ғой. Бұл алтынды үшеуміздің қайсымыз үлкен болсақ, сол алу керек. Әйтпесе, бере алмаймын! – деп, астына тыға түседі.

Шайтанның қулыққа шапқанын Алдар біліп қояды. Жасқа кеткенде Түленнен (Түлен түртуден) бұрын жаралған ешкім жоқ. «Қулығыңа қулық, бәлем!» – дейді ішінен.

– Жарайды, мұның дұрыс екен. Ал, жас санаса қоялық, – дейді Алдар.

Түлен тұрып:

– Менен үлкендерің бола қоймас. Алтын менікі болар.

– Жаңа туып жатқанда,

Қарап едім аспанға:

Артық-кем емес білемін,

Жер-алақандай көлемі.

Бір-ақ қана бел еді.

Тоқымдай ғана жер еді, – дейді.

Құлан тұрып:

– Ойбой, сен менен көп кіші болдың. Сенің кіші екеніңді кім білген?

– Мен туғанда ырасы:

Бейнеленіп арасы,

Жаралмаған жер мен көк,

Шайтан, адам мүлдем жоқ, – дейді.

Осы сөзді Құлан айтып бола бергенде, Алдар өкіріп қоя береді. Екі шайтан аң-таң болып, бір-біріне қарайды.

– Оның не? – десе, онан жаман өкіреді. Тіпті, әрі–беріден соң, «Ой, бауырымдап», басын жерге соғып, жылайды. Шайтандар:

– Бұл алтынды ала алмайтын болғасын, жас болғасын жылап отыр, – деседі.

– Жоқ, олай емес. Алтының құрысын! – дейді Алдар кемсеңдеп. – Құлан, сен туған уақытыңды айтқанда, іштегі күйіктің аузы ашылып кетті.

– Дәл сен туғанда,

Үлкен бір той болып еді.

Атқа шауып жүргенде

Кенже балам өліп еді.

Көптен көмескіленіп жүрген үлкен қайғым еді. Еске түсірдіңдер, – деп, тағы өкіріп қоя береді.

Түлен мен Құлан Алдарға көңіл айтып, азар жұбатады. Жұбатқанда, әрине, құр көңіл айтып емес, алтын беріп, жұбатады. Құр көңіл айтқанға жұбанып, Алдар құтырынып кетті дейсің бе? Шын көңілімен жылап отырғасын шайтандар «Айтқаны рас екен» деп ойлайды.

Алдар шайтан жолдастарын ертіп, баяғы өзіне қызын бермей кеткен байдың аулына тартады: «Жамбасыма бір келсең» дегенді ойына алады.

Күн жүреді, түн жүреді. Бәрі де шаршайды. Бір қыстауға келіп, дем алып отырып, Түлен әңгіме бастайды:

– Анау күні шаршағанда, Алдарды мойнымызға мінгіздік. Ол «әри әйдімін» тауыспай, сорымызды қайнатты. Он күн, он түн арқаласақ та, әри әйдімін бітіре алмадық. Бізді арқалайтын жол енді Алдардікі, – дейді.

– Жоқ, қалайша менікі болады? Сондағы қойған шартымыз өлеңді айтып бітіргенше міну болатын. Менің онда өлеңім бітпеген болатын. Шынын айтқанда, мінетін кезек әлі де менікі, – деп, ұшып тұра келеді Алдар.

– Қой, ойбай, қой! Бұрынғы шартты да, сенің бір рет мінгеніңді де ұмыталық. Қайтадан шарт қойысалық. Сол шартты орындағанымыз мінелік, – дейді Түлен.

Түленнің бір қулыққа түрткісі келіп тұрғанын Алдардың іші сезе қалады. «Бұл қу нені шарт қылар екен», – деп күдіктеніп, азырақ ойланып:

– Жарайды, – дейді.

– Ал, не шарт қоямыз?

– Қоятын шартымыз мынау болсын: кәдімгідей төбелеселік. Сол төбелесте жеңгеніміз мінелік, – дейді Түлен.

– Мына Түлен менен өшін алғысы келген екен, – деп ойлайды Алдар ішінен. Сонда да біраз ойлағаннан кейін:

– Мұның әділдік екен. Бұл шартыңа көндім, – дейді.

Түлен қуанғаннан секіріп–секіріп түседі. «Менің мойныма алдап мінетін неме ғой! Бұл қазаққа көрімді көрсетейін», – дейді ішінен.

– Ал, қандай қарумен соғысамыз? – дейді Алдар.

– Таңдауын өзіңе бердім. Қалағаныңды айт,– дейді Түлен.

– Олай болса, қаруымыз қамшы мен құрық болсын. Оған қалай қарайсың? – дейді Алдар.

– Бек мақұл.

– Сенің менен гөрі шайтандығың мол. Сенің жолың үлкен. Құрықты саған бердім. Қамшыны өзім алдым. Бұған көндің бе? – дейді Алдар.

– Өте жақсы, – дейді Түлен қуанып, «Мынау нағыз қазақтың ең жындысы екен өзі», – дейді ішінен.

– Олай болса, жарайды. Ана құрығыңды ал, мен мына қамшыны алдым. Сыртқа шықпай-ақ, осы қыстаудың ішінде соғысалық. Біреу-міреу көріп қалып жүрер, – дейді Алдар.

– Мақұл, – дейді Түлен бұған да.

– Олай болса, кел, – дейді Алдар қамшыны үйіріп.

Қыстаудың ішінде ұзын құрықпен Түлен қайрат қыла ала ма? Алдарды ең болмаса, бір де ұра алмайды. Алдар он екі таспа дойырмен Түленді қып–қызыл шиедей қылып, сойып салады.

Түлен дойырдың зардабына шыдай алмай, өлім халіне жеткен уақытта айқай салады.

– Ойбай, тұра тұр… Енді екеуіміз қаруды айырбасталық. Құрықты сен ал, қамшыны мен алайын, – дейді.

– Оның да мақұл екен. Құрығың ұзын болып, зығырымды қайнатып едің. Енді маған берші, әкеңді танытайын! – дейді Алдар.

– Егер қамшыны берсең, есеңді бір берер едім! – дейді Түлен ішінен ызаланып.

Алдар қамшыны Түленге береді де, құрықты өзі алады.

– Осы үйдің шаңдағы бұрқырап кетті. Тіпті, дем алуға болатын емес. Енді таза ауаға шығып, соғыссақ, жақсы болар еді, – дейді Түленге.

– Өте жақсы, – дейді Түлен.

– Жаңа қыстаудың іші тарлық қылып, тіпті, ұра алмап едім. Енді көрерсің қызығымды, өзіңе–өзің сор тілеп алдың ғой, – деп ойлайды тағы да ішінен.

Екеуі кең аулаға шығып, соғысады. Ұзын құрықпен Алдар Түленді бұрынғыдан жаман сойып салады. Шолақ қамшыны маңына да жолатпайды. Алдардан бір емес, екі рет алданғанын Түлен жақсы түсінеді.

– Жұртты құртқан қу екенсің, енді қойдым, – деп, құлай кетеді. Алдарға міну былай тұрсын, жарақатты болғанын дәлел қылып, Алдардан өзі азар құтылады.

– Бұл сұм бір мініп алса, енді ғұмыр бақиға мойыннан түспес. Осыдан аулақ болайын, – деп, Алдарға бұдан былай міну мәселесін қозғамайтын болады.

Біраз күн тынығып жатып, тағы да жолға шығады. Бірнеше күн жол жүргеннен кейін баяғы байдың аулына келеді.

Байдың аулына келіп, байдың ақ боз үйіне кірсе, қыздың шешесі, қыз, тағы бір жігіт жатыр екен. Жігіт қыздың қойнында жатыр.

Жігіт жатыр қорылдап,

Бай қызының қойнында.

Дәнеме жоқ ойында

Екі қолы мойнында.

– Әй, бәлем, саған бір қызықты көрсетейін, – деп, Алдар жігіттің үстіне мініп алып, ойнақтайды. Құлан мен Түлен екі жағында отырып алып, жігітті бүйірінен қытықтайды. Шайтандардың қытықтауына, Алдардың ойнақтауына жігіттің халы шыдамай, өліп кетеді.

Жігіт көршілес бір ханның баласы екен. Біраздан кейін қыз оянып қараса, жігіт өліп қалған. Қыз шошып кетіп, шешесін оятады. «Бір бәлеге қалдық», – дейді.

– Білсең, жалғыз өзің біл,

Шашылмасын далаға.

Не қылсаң да, өзің қыл,

олықпайық бәлеге, –

деп, кемпір мен қыз жігітті қараңғы түнде далаға сүйреп, алыстағы бір қырдың үстіне апарып тастайды.

– Басқа біреу өлтіріп кетті десін, бәлесі бізден аулақ болсын, – дейді.

Ертеңіне ханның жылқышысы жылқы айдап келе жатып, қырдың басында өліп жатқан адамды көреді.

– Бәлесі маған қалар, біреу бәле жапса, мені кім ажыратып алар, онан да аулақ болайын, – деп, аулына хабар етуге тұра шабады. Өліп жатқан адамның қандай екеніне көз салуға да қорқады. Елге келіп, хабар еткесін, хан бұйрық етеді:

– Барып біліңдер, менің аулымның төңірегінде өліп жүрген кім екен? Өлтіріп жүрген кім екен? – дейді. Ханның қазылары, шабармандары шауып келсе, өліп жатқан – ханның баласы. Келгендер ханға қайта шабады. Ханға естіртуге қорқады. Бірақ, хан қысқасын айтпасқа амалдары болмайды.

Хан естігесін өкіріп жылап, бетін дал-дал қылады. Жер бауырлап жатып алады. «Есіл малым, қазына мүлкім, байтақ хандығым енді кімге қалады?» –деп, зар қылады. Қазы-билер көңіл айтады, жұбатады. Жыршыны сөйлетеді.

Тұяғы бүтін тұлпар жоқ,

Қанаты бүтін сұңқар жоқ,

Жапырағы бүтін ағаш жоқ,

Бауыры бүтін Алаш жоқ,

Адам бар ма шарасыз,

Бір алдаға талассыз.

Балаңыздың қазасы.

Адамзаттың мұрасы.

Өлмей кеткен бар ма екен

Бұрынғыдан сұрашы.

Қарағай ексе, тал шықпас

Ормағанда қан шықпас

Ажалсыздан жан шықпас

Ұстамаса мал шықпас

Тимегенде жан шықпас,

Не көрмейді осы бас;

Ақылыңызға ақылдас

Осылай дейді кәрі – жас.

Біраздан соң хан жылауын қойып: «Кім өлтірдіге» түседі. Қазы билерге, билер қазыларға қарайды. Бірақ, еш нәрсе айта алмайды.

– Жерден қаз, көктен қаз – ертеңге дейін өлтірген адамды тауып беріңдер! Әйтпесе, бәріңді дарға асамын, – деп ақырады хан. Хан қаһарына мінгесін қазы-билер сасады. Бірақ, табары болмайды. Ақырында, қулау біреуі:

– Тақсыр! Ел ішінде көріпкел, біліпкел бақсы-бәлгер көп. Соларды жинап, бал аштырсақ, сонда тезірек табар едік. Осы қалай болар? – дейді.

– Бұған да көнуге болады. Бірақ сол балгерлеріңді тез табыңдар, – дейді.

Қазы мен билер елдің астан-кестеңін шығарып, бақсы-балгер іздейді. Бақсысын да, балгерін де, құмалақшысын да ханға айдайды. Хан ордасы жын ордасына айналады. Бақсылардың сандырақ сарынына толады.

Ұрып-соғып қылышты

Бойлатады ішіне.

Жыры, сірә, тым күшті,

Қан жұқпайды үшіне.

Тесілмейді терісі

Суырып алса, бітеді.

Ауырмай іштен өтеді,

Өзгеден артық бұл ісі.

Селк етеді күбірлеп,

Міне, жын деп міңгірлеп.

Аусарланып бір-бірлеп.

Еліктірер шеберлеп.

Батпан дейді инені,

Жындарының әлі жоқ.

Бақсы жынды біледі

Білмесіне халы жоқ.

Қара қоңыр көрінсе,

Бұқа дейді зорлығы.

Жынын жібер үйренсе,

Әдей қылған зорлығы

Қобыз, домбыра, асамен

Бақсы бірге сарнайды.

Ойын-күлкі тамашамен

Қыз бен жігіт жинайды.

Темір жалап қызартып.

Түкситіп өзін сазартып.

Қолдарын сілтер ұзартып

Жындарын мақтап, тазартып.

Құмалақшы, жауырыншы,

Жайшы менен тамыршы.

Бақсылар көп әлінше

Бәрі жеңге әмірші.

Қара тасты қақ жарар,

Дүз-өй дейді тас қират.

Жер мен көктен бір қарар

Бұған тұрмас жын шыдап.

Жындар қашып жоғалар,

Дүз-өй дейді жарғышы

Бақсының тілін құп алар

Жындарды қағып алғышы.

Отқа көсіп құр қолын

Сілтесе, қолы тіледі.

Таң қалғандай бір порым

Жалғыз бақсы біледі.

Жабықты қолы тыңдамас.

Сілтесе қолын жеңге мас.

Түрлі-түрлі жыны бар

Түрлі-түрлі аты бар.

Түрлі-түрлі заты бар.

Жындыдан жынды жын қуар

Зіркілдейді бура жын

Кісінейді айғыр жын.

Күжілдейді бұқа жын.

Бақылдайды теке жын.

Соғып кетер пері жын.

Құяң дейді кәрі жын.

Падиша жын, кемпір жын.

Айта берсем, бәрі – жын.

Жұрт бұзылар өтірік үшін

Өтірікшінің өтірігі шын

Әлі шайтан, әлі жын,

Әлі өтірік, әлі шын

Бірі өтірік, бірі шын

Шыны өтірік, өтірігі шын.

Бірінен бірі өткен, әртүрлі нәрсені қару еткен бақсылар жындарын шақырып, үйді басына көтеріп, ойнап жөнеледі.

– Бұларға да бір тамаша көрсету керек, – деп, бұларға Алдар мен шайтандар да араласады. Қызған темірді жалайтын бақсылар темірді тілдеріне жақындата бергенде, бұлар темірді шындап басып жібереді. Тілдерін күйдіріп, ойбай салып, қобызын лақтырып, олар жөнеледі. Қарнына пышақ тығатын бақсылар қарындарына пышақ тыққанда, пышақты шындап басып қалып, қарны жарылып, олар жөнеледі. Жұртқа көрсететін тамаша өнері жоқ құр секектің бақсылары болса, оларды бір-біріне қағыстырып, бастарын жарып, оларды қуады. Құр сарнаудың бақсысы болса, жын шақырып, сарнап отырғанда, қарауға болмайтын пішінмен олардың көздеріне көрініп, жүректерін ұшырып, оларды тайдырады. Ақыр аяғында, бақсы атаулыдан жан қалмайды. Әр жерде домалаған қобыз, саймандары ғана қалады.

Бақсы біткеннің бәрі қашып кеткенде, қара көсеуді қобыз қылған бір кемпір қашпайды. Хан ордасында көп бақсыдан жалғыз сол-ақ қалады. Алдар мен шайтандар мұны да қууға әртүрлі әрекет істейді. Бірақ оларына кемпір қайғырмайды.

Ұзын емес арбаңдар,

Шабан емес борбаңдар.

Жүгіре басып, жорғаңдар.

Тайпала басып, шойнаңдар.

Дым пішіні сұп-суық.

Жалмауызға жұп-жуық.

Қарға тұмсық мұрыны,

Келе алмайтын жан жуық, –

деген, Құдай атқан, кенеп шалбары бұтына қатқан, бір қу мыстан екен. Аузынан көбігі бұрқылдап, «Сөйле», – деп, көсеуін жұлқылап, көзінен от шашып:

– Әй, Алдар! Ай, Түлен мен Құлан! – деп, сарнап қоймайды.

Мыстан кемпірдің сырды ашқанын Алдар сезеді. Сезеді де, кемпірдің көзін жоғалтудың амалын істейді. Түлен–Құланмен ақылдасып жіберіп, дию–перінің пішініне ене қалады. Диюды көрген қазақ бір жерде отыра ала ма – айнала қоршап отырған жұрт, «байтал түге бас садақа», үрейлері ұшып, қаша жөнеледі. Кемпір үйде жалғыз қалады. Айналасына қараса, үйде бір адам жоқ. Ойнақтаймын деп, қаны кепкен кемпір жүгіріп, ханның қара сабасына барады. Иінінен келіп, ашып тұрған сабаны пісіп–пісіп жіберіп, ішем деп жатқанда, арт жағынан Алдар келіп, екі аяғынан көтеріп, сабаға басын тыға қояды. Кемпір тұншығып, «қор-р-р-қ» деп, жанын жәннемге тапсырады.

Сырларын ашып қоятын кемпірді сабаға тығып өлтіріп, Алдар, Түлен–Құлан шат болып, жөндеріне кетеді. Көп уақыт өткесін баяғы қашып кеткен жұрт арттарынан ешкім қуа қоймағасын көңілдерін тоқтатып, біртіндеп ордаға жақындап, ақырында, үйге кіреді. Үйге кірсе, кемпір жоқ.

– Ойбай, ол сиқыршы қайда кетті? – деседі. Іздеп, кемпірді таба алмайды.

– Бақсы ойнатсақ та, өлтірушіні біле алмадық. Енді не істейміз? – десіп, хан ордасына жиналысып отырады. Біраздан кейін хан қымыз сұрайды.

Қымыз құюға барған келіншек сабаны ұстай беріп:

– Көтек! – деп, үйден қаша жөнеледі.

Жұрт бұған таң қалысады. Келіншектің көтегіне, қаша жөнелу себебіне түсінбей, бір-біріне қарайды. Ақырында, ханның бір қазысының сабадан шығып тұрған екі аяққа көзі түсіп:

– Пері-пері! – деп, бұ да тұра жөнеледі.

Жұрттың бәрі елеуреп, сабаға қарайды. Сабадан шығып тұрған екі аяқты көріп, бір қатары қаша жөнеледі, бір қатары қашу-қашпасын білмей, тұрып қалады. Батырлау біреуі жүгіріп барып, кемпірді суырып алады.

– Ойбай, сиқыршы кемпір! – дейді тұрған жұрт.

Хан бұрын баласына қайғырса, енді баласының күйігін ұмытып кетіп, кемпірдің қайғысына түседі. Бетін басып, еңіреп, отыра кетеді. Кемпірдің дәудей-дәудей жеті баласының қылышы көз алдында ойнайды. Басының енді кеткенін біледі.

– Еу, жұртым! Менің басым енді жұтылды ғой. Кемпірді шақырып әкеліп, өлтіріп алдым. Кемпір өзі өлді дегенге мұның жеті дәу баласы тіріде нанбайды. Менің басымды кеспей, олар тынбайды. Енді не істеймін? Қазыларым, не ақыл айтасыңдар? – дейді.

Қазылар ақыл ойласады. Ісінің қиын екенін біліп, бастарын шайқасады. Әртүрлі амал-айланы ойластырып, бәрі мүлгуге кетеді.

30. ШАЙТАН МЕН АЛДАРДЫҢ АЙТЫСҚАН СЫРЫ

Түлен, Құлан, Алдар – үшеуі жортып жүріп, бір жерге келіп, дем алады. Дем алып отырып, әңгімелеседі.

– Дүниеде біздей жан болсайшы! Еш нәрседен қорықпаймыз, дегенімізді істейміз, – дейді Алдар шайтандардан сыр ұрлағысы кеп.

– Айта көрме. Еш нәрседен қорықпаймызың не? Біріншіден, Құдай қазақтың қамшысынан сақтасын. Екіншіден, инедей жердің тікенінен сақтасын. Бұларды көрсек, көрінім жерден қашып жүреміз. Кәпірдің бетін аулақ қылсын! – дейді Түлен мен Құлан отырып.

– Жарайды, сабаздарым, – дейді ішінен Алдар.

– Әлде сен еш нәрседен де қорықпайсың ба? – дейді шайтандар отырып Алдарға.

– Айта көрме, ойбай! Қорықпайдың не? – деп, Алдар ыршып түседі.

– Неден қорқасың?

– Ойбай, айтуға да қорқамын.

– Қой, айтудан қорыққаны несі?

– Иреңдеген қазы дегеннен, кірпі сияқты қарындаған май дегеннен, одан кейін қара торсықтағы қымыз дегеннен жаман қорқамын. Кәпірдің беттерін аулақ қыл деп, солар бар деген жерден күндік жер аулақ жүремін.

– Жарайсың, сенің де сырыңды білдік, – дейді шайтандар ішінен.

Біраз отырып, дем алғаннан кейін шайтандар тұрып, жүрейік десе, Алдар тұрмайды.

– Мен жүрмеймін, – дейді.

– Неге?

– Ортамызда бір ала қап бар. Екеуің кезек–кезек арқалайсыңдар. Мені өздеріңдей санамайсыңдар. Әлі қазақ қой дейсіңдер. Бұларың мені қорлағандарың. Сондықтан сендерге жолдас болмаймын, – дейді Алдар теріс қарап.

Шайтандар біріне–бірі қарасады. Сыбырласып сөйлеседі.

– Ала қапты оған беріп қою да қатер.

– Е, не қылар дейсің? Бір аумаесер ғой.

– Дегенмен сырын біліп қойса!

– Е, қайдан білетін еді. Берелік. Сорлы өзіне–өзі тілеп алды ғой. Арқаласын да жүрсін, – деседі.

– Сорлы, тілеп алған өзің. Біз сені аясып едік. Өкпелегенің осы ала қап болса, мә! Арқалай ғой, – деп, ала қапты Алдарға береді.

Ала қапты арқалағасын Алдар «Құдай берді» деп, қапты ауырсынған болып, ептеп артта қала береді. Ала қаптың ішіне дүниенің жиязы сиятынын Алдар біледі. Бір байдың бүкіл жиязын сол қаптың ішіне салып жібергенін Алдар бірде көзі шалып қалған.

Алдар қапты ауырлағансып артта келе жатып, көп тікеннің ішіне кіріп кетеді. Тікеннің ең қалың деген жеріне келіп: «Жатар болсаң, жан Алдар», – деп, жатып алады. Біраз жер жүріп барып, шайтандар артына қараса, Алдар жоқ. Адасып қалды ма деп, айқайлайды. «Алдар!» – деп, шақырады. Бірақ, оған жауап берер Алдар жоқ. «Тапқан екенсің, қап арқалайтын ақымақты»,– деп, ол жата береді.

Шайтандар олай–бұлай кезіп жүріп, қапты астына басып жатқан Алдарды көреді. Қасына келейін десе, айналасының бәрі – тікен. Жоларлық емес.

– Ау, Алдар! Шаршап қалғаның ба? Мықтысынғаның қайда? – деп айқайлайды. Алдар үндемейді.

– Бұл ұйықтап қалған болар, – деседі. Дауыстары жер жарып, айқайласады. Бірақ, Алдар үндемейді, Алдардың алдағанын, алдап, ала қапты алғанын шайтандар енді сезеді. Алдарды алдауға әртүрлі қайла жасайды. Бірақ, Алдар оған болмайды.

– Енді не істейміз? – дейді Құлан.

– Мұны Түлен түрткен екен. Енді қазы мен майды әкеліп, айдап шығамыз, – дейді Түлен.

Сөйтеді де, екеуі бір ауылдың майын, қазысын, қымызын жинап келіп, Алдарға лақтырады.

– Алла, сақтай гөр, – деп, Алдар секіріп түсіп, лақтырған май, қазы, қымызды қасына үйіп алады.

– Лақтыра түс, орнынан қозғалды, – дейді екі шайтан біріне-бірі Алдардың секіргенін көріп. Сөйтеді де, лақтыра түседі. Лақтырған сайын Алдар секіріп түсіп, айналасына жинай береді. Сөйтіп, Алдар екі жылдық азық жинап алады.

– Әй, бәлем! Осы жерден сені өлтірмей кетсек, – деп, шайтандар жатып алады.

– Жатыңдар, бәлем, жатыңдар, – деп, майды, қазыны күйсеп, қымызды ішіп, Алдар да жатып алады. Өтірік болса, жаны шықсын, жұрттың айтуына қарағанда, Алдарды аңдып, шайтандар екі жыл жатыпты. Мойындары ырғайдай, биттері торғайдай болып, азып-тозып бітіпті. Алдар болса, күн санап семіріп, күбідей болыпты. Ақырында, екі шайтан:

– Алдар деп бұл қазақ мұның атын білмей қоймаған болар. Алдар десе алдар екен, тағы да алданбастан енді жөнімізге кетелік, – деп, жүріп кетеді.

31. БЫЛТЫР ҰРДЫ

Баяғы өткен заманда Талқанбай дейтін жұмыскер басқа қиын істе кәсібі жоқ болған соң тоғайдан бөрене кесіп алып барып, сатып, күн көреді екен. Ол елде тоғай дегенде екі-ақ тоғай бар екен. Бір тоғайына кешке таман адам кіре қойса, жындар қытықтап, өлтіріп кететін әдеті бар екен. Көп жұмыскерлер ол тоғайға бармай, екінші тоғайынан отын алатын болды.

Бір күні Талқанбай түстен кейін бөрене кесуге күндегі отын алатын тоғайына келіп, бөрене кесіп жүріп, жыны бар тоғайға да кіріп кетеді. Талқанбай бұл тоғайда жын барын білсе де, күндіз тимейтіндігіне сеніп, отынын ала береді. Әбден отынның қызығына түскен Талқанбай күннің кеш болғанын да білмей қалады. Бір уақытта қараса, кеш болып та қалғанын көреді. Тездеп отынын арбаға салып жатқан кезде тоғайдың ішінен тырнағы ұп-ұзын, тісі ақсиған бір адам Талқанбайға келе жатып, ақақалап келіп:

– Кел, қытықтасайық, – дейді. Талқанбай:

– Жарайды, мен қытықтасармын, сен менің мынау бөренелерімді арбаға салысып жіберсең, – дейді. Жын:

– Жарайды, – дейді.

Талқанбай бір бөрененің бір жағын жынға көтертіп, бір жағын өзі көтереді. Жынға берген жағы жарық болады, жарық емес өзі ұстап тұрған жағынан қысса, жынның қолы бөрененің арасында қалып қойып, бақырып жатады. Бақырып жатқан уақытта бөрене арқанын алып барып, екі қолын байлап, әбден мейірі қанғанша ұрып, ап келіп, бір үлкен терекке байлап қояды. Өзі бөренесін арбасына салып, кетіп бара жатқан кезде жын айқайлап, жалынып:

– Ағажан-ай, мені босат, мен мұсылман баласына тиюші болмайын. Ағаларыма да, туған-туысқандарыма да айтып қояйын, тиме деп, – айқайлайды. Талқанбай үндеместен кете береді. Жын жалынып, «Тым болмаса, ағатай, атыңды айтып кет», – дейді. Талқанбай атын жасырып, «Атым – Былтыр», – дейді де, кете береді. Жын жылай-жылай, қала береді. Жынның дауысын естіп, ағалары келіп:

– Ей, сені кім байлады? Кім ұрып кетті? – дейді. Жын:

– Ойбай, Былтыр ұрып кетті, Былтыр, – деп, жылай түседі. Ағалары:

– Былтыр ұрғанды биыл айта ма екен, сен есіңнен адасқан екенсің, – деп, жығылған үстіне жұдырық қылып, онан жаман ұрып, шешіп, алып кетеді. Сөйтіп, бір жұмыскер өзінің қулығыменен бір өлімнен құтылған екен.

32. ҚОЙШЫ МЕН ШАЙТАН

Ерте-ерте, ерте заманда, ешкі құйрығы келте заманда бір қойшы байға көп жылдар бойы қой бағып, ешбір ақы ала алмаған соң байдың қорлығынан өлетін болған соң бір күні түнде қойдың ішінде қорып жатып, еліне қашып кетеді. Оны ешкім білмейді. Ертеңіне оны тек жоқтап қояды. Артынан аз уақыт іздейді, бірақ, таба алмайды.

Қойшы сол кеткеннен бір айлық жердегі еліне бет алып, жүріп отырады. Бірнеше күндер жүрген соң бір ауылдың шетіне келіп, түн болған соң шеттегі бір кішкене үйге қонайын деп, кіреді.

Үйге кірсе, үйде қарт пен кемпір тұрады екен дейді. Үйі әрі тар, әрі кішкентай болады.

– Ата, өте алыстан келемін, қонуға бола ма? – деп, қойшы ұлықсат сұрайды. Шал күрсініп:

– Үйіміз тар, өзіміз шақ отырмыз. Бұдан басқа бір кең үйім бар еді, онда кәзір шайтандар бар. Қысы-жазы содан шықпайды, жазда пішенімізді тауып береді, қызметімді бітіреді, ал, қыста қарымды күрейді. Күнде «Қызмет тауып бер», – деп, мазамды алады. Енді басқа бір үйге қонасың ғой, шырағым, – дейді.

Қойшы бір қызығын көргісі келіп:

– Ата-еке, ол үйіңе мен жатайын, талай рет шайтанмен жолдас болғанмын, – дейді. Қарт шайтан бар деген үйіне қойшыны кіргізеді.

Қойшы кіріп, үйдің төріне орналасып жата бергенде шайтандар жан-жағынан қойшыны кидірмелеп:

– Қызмет бер, қызмет бер, – деп, маза бермейді. Қойшы барлығына бұйрық беріп:

– Таң атқанша терезенің алдынан бір үлкен үй тұрғызыңдар, үйдің алды көл, онда жүзген қаздар, айнала ағаш өсіп тұрсын, – дейді.

Шайтандар түн ортасы болмай-ақ, қойшының тапсырмасын орындап тастап, маза бермейді. Қойшы мазасын ала берген соң барлық шайтандарды жинап:

– Кәне, барлығың қой болып, мына пештің ішіне қой болып кіріңдер де, үндемей жата қалыңдар, – дейді. Шайтандар пештің ішіне кірген соң пештің аузын да, тұрбасын да үлкен таспен қойшы бітеп қояды. Шайтандар шыға алмай:

– Тоқта, сен қашан қой баққаныңда бір кездесерміз, – деп, ұйқыға кіріседі.

Таң атқан соң қойшы шалмен қоштасып, жолға шығады.

Қойшы бірнеше күндер жол жүріп, туған еліне келеді. Әке-шешесі қуанып, той жасайды. Бірақ кедейлік, қойшы сол жердегі бір байдың қойын қыста далаға бағып шығуға екі қозылы қой, бір қайыс етік, бір шекпен киімге жалданады.

Күндерде бір күні қойшы қойларды қар астындағы тебінде жайып жүрсе, баяғы бекітіп кеткен шайтандары келіп, қойшымен амандаса бастайды. Қойшы бір құшақ қамысты алып жіберіп, өртей бастайды. Шайтандар қорқып кетіп:

– Ойбай, не істеп жатырсың? – дейді. Қойшы:

– Сендерді алтындарыңды тауып бермейді деп, өртейін деп жатырмын, – дейді.

Зәресі кеткен шайтандар:

– Ойбай, өлтірме, қазір алтындарыңызды әкеліп берейік, – деп жалынған екен дейді.

Қойшы отты сөндіре қояды. Көп кешікпей, шайтандар да алтынды алып келіп, қойшыға табыс етеді. Қойшы алтынды алып, шайтандарға қош айтысып, қала береді.

Қойшы алтынды даладағы бір иесіз үйге сақтап, байға жұдырықтайын әкеліп көрсетеді. Өмірінде алтын көрмеген бай қойшыға:

– Маған алтыныңды сат, – дейді. Қойшы:

– Төрт жүз қойға ал, – дейді. Бай қойын беріп, алтынды алады. Екінші күні әуелгіден көбірек алтын әкеліп, байға тағы көрсетеді. Бай оны да қойшымен келісіп, жалғыз арғымағына алады. Үшінші күні қойшы бір торсық алтын әкеліп, байға көрсетеді.

Бай ол алтынды жалғыз қызына сатып алып, қойшыны өз алдына отау етеді.

Күндерде бір күні қыс өтіп, жаз да шығады. Қойшы байдан тиесілі қойларын, заттарын алып, қалған алтыны, алтынға алған қойларын алып, өз алдына үй болып, шаруашылық құрады. Үрейі ұшқан бай қойшыдан қорқып, іргесін аулақтай береді.

33. ШАЛ ШИЯЗ

Бұрынғы заманда бір үлкен теңіздің жағасында кемпір мен шал тұрыпты. Бұлардың мал дегенде бір сауулы ешкісі һәм бір балық ұстайтын ауы болыпты. Шалдың аты Шияз екен. Шал аумен балық ұстап жүргенде, кемпір ешкіні бағып жүріпті. Ешкінің сүті мен балық бұлардың бар қорегі болған екен. Кемпір, шал әр уақытта бір түлкіден қорлық көріп жүріпті. Шал Шияз қалай теңізден ау салып, балықты суырып алса, судың жағасына түлкі келіп, мұның балығын тартып жеуші еді. Түлкі өзінен күштірек болған соң шал Шияз мұны жеңе алмай жүріпті. Түлкіден басқа кемпір-шалдың, бір өзге Ботакөз деген бек күшті, мінезі жаман алып дұшпаны болыпты. Ботакөз алып шал Шияздың үйінің қасындағы бір үңгірде тұрып, кісінің етін жеп тұрушы еді. Сақтап қойған кісінің еті таусылғанда, Ботакөз алып қасындағы аймақтан балаларды һәм кемпір, шалдарды жиып әкетеді екен.

Бұл алыптан бір айламен құтылуға шал Шияз өзінің кемпіріне айтады:

– Кемпірім, Ботакөз алыпты қонаққа шақырайын деп едім, ешкіні союға маған болыс. Әрдайым Ботакөзден қорқа бергенше, мен мұнымен соғыс салайын деп тұрмын. Жалғыз ешкісін қимаса да, кемпір байғұс шалдың айтқанынан шықпапты. Кемпір, шал үш күнде ешкісін әрең-пәрен жығып сойыпты. Шал ешкінің ішек-қарнын һәм миын саз балшыққа көміп, үстіне кебу топырақ жауып қойыпты. Мұнан соң шал Шияз Ботакөзді қонаққа шақырған екен. Ол мұның үйіне келіпті. Үйдің тұсында Ботакөзді ешкінің етімен сыйлап болған соң шал Шияз:

– Күш салыстырмақ үшін әуелі жердің ішек-қарнын, одан соң миын шығарайық, – депті.

Ботакөз ашу шақырып, бар мейлінше жерді тепкенде, белуарына шейін жерге кіріпті. Сүйтсе де, жердің ішек-қарнын шығара алмапты.

– Қанеки, мен қимылдап көрейін, – деп, шал Шияз саз балшықтың үстінде тұрып, жерді теуіп, белуарына шейін балшыққа еніп, ешкінің ішек-қарнын суырып алғанда, мұның күшіне алып аң-таң қалыпты.

– Енді жердің миын шығарайық, – деп, Шияз айтқанда, Ботакөз бұрынғысынан да жаман ашуланып, жерді тепкенде, жерге белуарынан жоғары еніпті. Сүйтсе де, жердің миын шығара алмапты. Сонда шал Шияз жерді теуіп, алыптай болып жерге еніп, саз балшықтан ешкінің миын суырып алыпты.

– Мінеки, жердің миы. Ботакөз, менің күшіме разысың ба? – деп.

– Рас, сен күштісің. Кел, ағаш жұлысайық, – деп, бұған алып айтты.

– Жарайды, – деп, шал Шияз жауап қайтарды. Ботакөз жүгіріп барып, бір емен ағашты тамырымен қопарып, жеті таудан асырып, лақтырып жіберді. Шал Шияз бір үлкен еменді құшақтап тұрып айтты:

– Бүгін мен күшімді көрсетемін. Ал, Ай, аузың бұзылмасын, Күн, көзің шықпасын, – деп. Мұндай сөздерден қорқып, Ботакөз жүгіріп келіп, шалдың аяғына жығылып, сұрайды.

– Еменді лақтырма, Ай мен Күнді жаралайсың, – деп. Ботакөз алып «Шал Шияз бір күшті адам ғой», – деп ойлап, «Кел, екеуміз өле-өлгенше дос болайық», – депті. Шияз:

– Жарайды, дос болсақ, болайық. Сен тағы да жақын арада маған қонаққа кел, – дейді.

Ботакөз үйіне кеткенде шал Шияз қылған айласына қуанып, қатынына айтады:

– Кемпірім, алыпты тағы да қонаққа шақырдым. Бұл жолы бұған мұндай қорлық істемеймін. Алып келе жатқанда, мен өтірік ұйықтап жатайын, ол үйге енгенде мені оята баста, – дейді.

Не қадар уақыт өткен соң Ботакөз қонаққа келіп, кемпір-шалдың үйіне әрең-пәрең сыйып, басы шаңырақтан шығып отырды. Кемпір шалды оятты:

– Шалым, саған достың қонаққа келді. Мұны немен сыйлаймыз? – деп. Шал айтты:

– Басқы алыптан бас қалған, соңғы алыптан төс қалған. Соны жиып, ас. Егерде бұл аз десек, осы отырған алыптың өзін ас, – деп. Мұндай сөзден Ботакөз қорқып, шал мен кемпірдің үйін көтере қашыпты.

Ботакөз алып көзі қараған жаққа қашып бара жатқанда бұған жолда бір түлкі кез келді:

– Сен қайдан, қай жаққа барасың, Ботакөз? Сен де біреуден қорқады екенсің. Маған айтшы, басыңа не күн туды? Мен саған бір қызмет қылайын, – деп.

– Ой, қарағым, түлкі, менен де күшті адамдар бар екен. Айтшы, қарағым, қалайша, қайда барып, шал Шияздан құтылам? Мені ол өлтіреді ғой, – деп, Ботакөз айтты.

– Шал Шияздың күші жоқ, мен оның әр уақытта балығын тартып, жеп тұрған едім. Мен оны жеңіп берейін, – деп, бұған түлкі айтты.

– Қой, түлкішім, қой, сен оған пар болмассың, – деп, алып айтты.

– Бекер айтпаймын, егерде маған нанбай тұрсаң, менің құйрығымнан мықтап ұста, мен алдап бара жатқандай болсам, маған не қылсаң да, ықтияр сенікі, – деп, түлкі айтты. Ботакөз алып түлкімен еріп, кемпір мен шалға баруға қайтадан қайтты. Кемпір мен шал сынып қалған үйінің оны-мұнысын жиып жүріп, бұларды көрді. Шал айтты:

– Тәңір жарылқасын сені, қарағым, түлкішегім, Ботакөзді алдап әкелдің бе? Ұста, мен оны отқа салайын, – дегенде, Ботакөз бек жаман қорқып:

– Түлкі мені шалдың қолына ұстап бергелі жүр ғой, – деп, мұны құйрығынан алып, жерге бір қойғанда, түлкі өліп кетті, Ботакөз жеті жылда қос атпен бара алмайтын жерге қашып кетті.

Осылайша кемпір мен шал Ботакөз алыптан һәм түлкіден құтылыпты.

34. ҮШ АҒАЙЫНДЫ ЖІГІТ

Бір Келдібай Оразбайұлы деген байдың үш ұлы бар екен. Үлкен ұлының аты Үш вершок деген, ортаншы ұлының аты Екі вершок деген, үшінші ұлының аты – Бір вершок деген екен. Қашан, кім бұлардың атасы, тіпті-ақ, кәрілікке жетіп, өлер халге келгеннен кейін бүтіл өзіне қараған малдарын, сатып алған пұлдарын далаға, бір көлдің қасына көміп қойып, өзінің балаларын шақырып алып айтады:

– Балаларым, тез уақыт ішінде мен өлемін, менің байлығым сендердің біреуіңе тиеді, со мезгілде, егер де өлейін деп жатқан аталарыңның ең соңғы насихатын алғандарыңа ғана. Менім насихатым мынау: «Қасымызда көршілес болып отырған мырза Түлкінбай ұлыменен үш жылға шейін еш бір қатынаспаңдар. Бұ адамның өзі ғұмырынша жаман адам. Маған залалынан басқа нәрсесі болған жоқ», – деп айтып, шал өліп кеткен. Әкесі өлген соң балалары қалған пұлдарын қарасып, іздеп, қарамаған жер қоймай, ешбір таба алмай, ақыры, нашарлықпенен күндерін өткізе бастаған екен. Сонда бір күні олардың үйіне мырза Түлкінбай ұлы кіріп, үлкен ұлы Үш вершокке айтады:

– Маған мал бағуға келіп тұр, ақы беремін, бәлкім, сөйтіп барып, оны-мұны жиыстырып алып, шаруаңды түзетіп аларсың, – дейді. Сонда үлкен ұлы айтады: «Жоқ, саған қызметкер болмаймын, әкемнің айтып кеткен өсиеті бар, сен оныменен жаман тұрған екенсің, оған әрдайым жамандықтан басқа нәрсе қылмапсың», – дейді. Мырза кетіп қалып, келесі күні тағы келіп, Үш вершоктан сұрайды: «Қалай ойландың ба, маған қызметкер болып тұруды?» – деп. Сонда үлкен ұлы айтады: «Жоқ, мырза, жүре беріңіз, мен саған қызметкер болмаймын», – дейді. Сонда мырза қабағын түйіп, үйіне қайтып кеткен соң үлкен ұлы ойланады, «Кім біледі, әкемнің байлығы маған тие ме, тимей ме, онан бері аштан өліп қалармын», – деп. Келесі күні Үш вершок жүгіре басып, мырза Түлкінбай ұлының үйіне келіп, айтады: «Мені ал, сенің малыңды бағайын, ақыма не бересің?» – деп, Үш вершок сұрайды. Сонда мырза күлімсіреп айтады: «Енді маған қызметкердің, тіпті, керегі жоқ, біреуді алып қойдым», – дейді. Сонда Үш вершок көршісінен сұрайды: «Маған да бір орын бер», – деп. Сонда мырза Түлкінбай ұлы айтады: «Жарайды, мен сені қызметкерлікке алайын, бірақ уәдемен, не бұйырсам, соны қыласын, маған ашуланбастан. Егер де үш мәртебе ашулансаң, мен сені ұрып өлтіремін, бұған көнемісің?» – дейді. Мұнысына Үш вершок көніп, жүргеніне бір жұма да болмай, жүрген иесіне үш мәртебе ашуланады. Жүрген байы бұйырады: «Бар, сиыр сау», – деп, сонда Үш вершок жауап қайтарып айтады:

– Сиыр саумақ қатын ісі, қатындар қыла берсін, мен малыңды бағуға жалданғанмын, сиыр саууға кіргенім жоқ, – дейді. Сонда бай тағы да бұйырады:

– Бар, тезек жи отқа жағуға, – дейді. Сонда Үш вершок айтады:

– Тезек жию менің ісім емес, қатындар ісі, қатын жисын өздеріне тиісті жұмыс болған соң, – дейді. Сонда жүрген иесі тағы да айтады: «Бар, менің бешметімнің түймесін қада», – дейді. Үш вершок жауап береді: «Мырза әлденені табады, қашан, кім мен қатын болған мезгілімде қатын ісін қылсам керек, еркек жұмысы емес», – дегеннен кейін, мырза Келдібай Оразбай ұлының үлкен баласын ұрып өлтіреді. Мұнан кейін оның ортаншы баласы мырза Түлкінбай ұлына қызметкерлікке жалданғалы келді.

Екі вершок айтады: «Менің ағам сенде қызметкер болып жүр ғой, сондай қызметкерлікке мені де ал», – дегенде мырза күлімсіреп айтады: «Бірақ маған ешбір қарсы келме. Егер де екі мәртебе маған ашулансаң, сені ұрып өлтіремін, осындай уәдеге көнемісің?» – дейді. Сонда Екі вершок айтқан уәдесіне көніп, жүргеніне бір жұма болмай, жүргізген байыменен жатады да, ұрысып-керісіп ашуланысады: «Не үшін қатындардың қылатын жұмыстары – жіп иіру менен киізге әртүрлі ою оюды қыл дейді», – деп. Қарсы келгеннен кейін оны да ұрып өлтіреді, мұндай болған оқиғалардың бірде–бірін білмей, ең кіші інісі – Бір вершок өзі аш болған соң ойлайды: «Менің ағаларым осы күнде тойып жүрген шығар, мырзада жүріп, қымыз ішіп, қой еттерін жесіп, мырза бай адам ғой, мен де оған қызметкерлікке жалданайын» деп ойлай салып, барып, мырзадан орын сұрайды. Сонда айтады: «Жарайды, мен сені алайын, бірақ не қыл десем, соны қыласың. Егер де бір мәртебе маған ашулансаң, сені ұрып өлтіремін, осыған көнесің бе, Бір вершок?» – дейді. Сонда Бір вершок айтады: «Не жұмысың болса да, қыламын, бірақ сен маған ашуланбасаң, егер де сен өзің бір мәртебе ашулансаң, мен сенің өзіңді ұрып өлтіремін», – дейді. Сонда жалдап тұрған мырза күлімсіреп айтады: «Мен неге ашуланамын, мен қызметкер емес, менің ісім бұйыра беру», – деп, – «Жарайды», – дейді. Сонда Бір вершок бір күні қойларын жайғалы айдап барып, күні бойы ыстыққа жайып жүріп, суармастан кешке таман үйіне айдап келеді, сонда мырза қойларының суарылмағанын көре салып айтады: «Вершок, сен қойларыңды суарсаң болмай ма, айдап барып, қойларыңды суарып кел», – дейді. Мұнан кейін Вершок қойларды суға айдап барып, судың ең терең биік жары бар жерін таңдап алып, қойларын суға қоя береді, қойлар суды көре салып, суға түсе-түсе қалып, бірінің үстіне бірі түсіп, суға кетіп бара жатқанда пысқырғандары әлдеқайда жаңғырығып естіледі. Ақыры, бес жүз қойдан он-ақ қойды үйіне айдап келген соң, қызметкері Вершокке мырза ашуланады. Сонда уәдесі бойынша байдың басын алып, қызын қатындыққа алып, жақсы тұра бастаған мезгілде келесі жылы малдары өліп қалып, Вершок мүлде кедей болып қалды.

Міне, Келдібай Оразбайұлының байлығы ешкімге қалмады, балалары әкесінің өсиетін тұтпағандары себепті.

35. ҮШ СЫЛҚЫМ

Серкебай деген байдың тіршілігінің арқасында үш ұл бірдей шырпы басын сындырмай, өмірді ылғи сылқым-серілікпен біркелкі өткеріп бара жатады. Күндердің күнінде Серкебай жасы жетіп, өмірі бітуге таянғандығын төңіректеп келген сырқаулықтан сезеді. Ес-ақылы бүтін, тіл-көмейі сау уағында үш баласын қасына шақырып алып, қоштасады. Балаларына мынандай өсиет айтады: бірінші өсиетім: мал-мүлкімді үшеуің бөліп алыңдар, таласпаңдар, тартыспаңдар; екінші өсиетім – осы үйімнің үш бұрышына үш кесек алтын тықтым, бөліп алған мал-мүліктеріңді ішіп-жеп тауысқан соң сол алтынды тауып алып, қоректеніңдер. Үшінші өсиетім – ол алтынды тауысып алып, күн көру үшін кісі есігін іздестірсеңдер, үшеуіңе де айтқаным – зор мұрынды, қау сақалдау келген бір кісіге жалдана көрмеңдер, – дейді.

Серкебай өледі, мал-мүлкі бөлінеді, ол ішіп-желінеді. Алтын қазылып алынады, ол да ішіп болынды. Ең алдымен, үлкеннің қорегі таусылады, ол кәсіп іздеп, қаңғып кетеді. Адырақ көз, қау сақал адам жолығады.

– Е, не еткен жігітсің?

– Кәсіп іздеп жүрген жігітпін.

– Маған жалдан.

– Жұмысыңыздың түрі не?

– Жалғыз есегімнің боғын тазалайсың.

– Онан басқа?

– Онан басқа дәнеңе де істемейсің.

– Мақұл.

– Бірақ, есегімді ренжітсең, басыңды аламын. Егер есекке мен ренжісем, өзім басымды алдырам.

– Болады, – деп тоқтасады.

Қау сақалдың есегі, әмір жоқ, тыша береді. Әбден зықысын шығарған соң кейіген екен, қау сақал әлгінің басын алып тастайды.

Онан ортаншы сылқым кезігіп, ол да осыған жалданып, есекке ол да қынжылып, оның да басы алынады.

Үшінші сылқым тағы жалданады. Ол есек зықысын ала берген соң артқы сирағын шауып алып, көтенін тығындап қояды. Қау сақал көріп, сасып қап:

– Бұл не? – дегенде, үшінші сылқым:

– Есегіңіз құлындап жатыр, – дейді. Қау сақал бұрылып жүріп кетеді. Кешке оның үйіне бір қонақ келеді. Жалшысына:

– Мына қонаққа қой сой, бақай–сирағына дейін үйітіп сал, тойындырып аттандырайық, – дейді қау сақал.

– Мақұл, – деп шығып кетеді де, сол Қау сақалдың Қой, Бақай, Сирақ деген үш баласын өлтіріп, қазанға сап, аса береді. Қау сақал қонағымен көп әңгімелесіп отырып, қазы кешеулеген соң сыртқа шығып, жерошақ басына барса, қазанның іші толы адам еті.

– Мұның не? – дейді.

– Сол өзіңіз айтқан әміріңізді екі қылмай, орындағаным ғой, – дейді. Шал оларға қынжылмағансып кенеттен:

– Сен түнде қалай ұйықтайсың? – дейді.

– Көзімді ашып ұйықтайым, – дейді жалшы. Қау сақал қатынына бара сала үлкен бір сандыққа бауырсақ, азық-түлік салдырып, түнде қашуға айналады. Жалшы олардың мұнысын сезеді де, сол сандық ішіне түсіп жатады. Шал мен кемпір сандықты көтеріп, ала түнде қашады. Жалшы дәреті қысып кетіп, сиіп жібереді. Кемпір мен шал «Мына азықтың майы ағып барады» деп, түзу тамшыға ауыздарын тосып, жаласады. Су жағасына келіп, тыншып, тамақтануға сандықты ашып жіберсе, жалшы шыға келеді.

Шал үндемейді, тамақтанады. Кеш батады, жатуға айланады, төсекті тақ жар басына салады. Су жаққа – жалшы, ортасына – қау сақал, оның мына жағына кемпір жатады. Көзі ұйқыға кеткенде жалшы өз орнына кемпірді сала қояды. Түн ортасы, ала түнде бай кемпірін жардан құлатып, суға батырып жібереді. Таңертең қатынын оятса, жалшы болып шығады.

– Амалын айтшы, шырағым, алсаң, міне, бас, – деп, жалшының аяғына қау сақал жығылыпты.

36. БАҚСЫ ШАЛ

Бір шаһарда бір кедей шал болыпты. Шалдың әйелі сондай сұлу болады екен. Бір күні бір байдың қыз ұзатқан тойы болып, соған барады. Әлгі шалдың әйелі барса, өзінен басқа әйелдің бәрі де жоғары отыр. Жалғыз төмен отырған осы – шалдың әйелі. Әйел ішінен итқұса болып отырып, той тарқаған соң үйіне келіп, шалға «Мен сенен кетемін», – дейді. Сорлы шал сасып:

– Ей... өзің не деп тұрсың? Кеткенің не? – деп сұрайды.

Сонда қатыны тұрып:

– Сен кедейсің, менен елдің қатынының бәрі жоғары, байлардың да әйелі, бақсының қатыны да артық, сенің түрің мынау, өзіңнің қолыңнан һеш нәрсе келмейді. Мен сенен басқа адамға тиемін, – дейді.

Сонда шал тұрып:

– Ей, қатын, сен кетпе, мен бір амал табайын, – деп, сол жерде ойланып, өтірік бақсы болмақшы болады. Бақсы болып, елдің тамырын ұстап, ойнап, сөйтіп жүріп, айла тауып, елге бақсы атанады.

Бір күні шал бір ауылдан бақсы болып, суды үрлеп, келе жатса, қаланың іші–тысы жиналған адам. Келіп, бір кісіден:

– Бұл не? – деп, сұраса, «Ханның бүгін екі есекпен артқан күмісі жоғалды, соған сұрау салып, бақсы-балгерді жинап жатыр», – дейді.

Шал:

– Ойбай, мені шақырар. Шақырса, түк білмеймін, – деп, қашып кетіп отырады.

Хан елдің бәрін жинап, ешкім таба алмаған соң сұрау етті. «Кім қалды?» дегенде осында бір бақсы шал қалды деп, қаланың билері, адамдары «Шалды таптық», – деп мақтайды. Хан жарлық етеді.

– Қайда болса да, табыңдар, – деп, іздеп, үйіне келсе, шал жоқ, қайда кетті деп қатынынан сұраса, қатыны «Білмеймін» дейді. Шал бақсы бағанағы қашқаннан шәрден шығып бара жатса, бір судың жағасындағы көп ағаш бар екен, соған қарай жүреді. Келе жатса, бір үш адам алдынан келе жатады. Бақсы шалды көреді. Ол үшеуі ұры екен, әлгі есекті алтынмен солар алып ұрлаған екен.

Мына шал солай бара жатқан соң үшеуі қорқып, ақылдасады. Мына бақсы біліп келе жатыр бізді. Қазір табады да, ханға алып барады. Онан соң хан басымызды алады, онан да өзіне жалынып, есекпен бұлды беріп, бізді айтпа деп, нәрсе беріп қайырайық, – дейді де, шалдың алдынан үшеуі шығады. Шал қорқып, бұлар өзі мені ұстап, тонар, неге қарсы жүреді деп, қисайып бұрылып, қашады. Онда үшінші ұры «Әне, қайтсем де, бізді ханға апарамын деп, біздің жаңағы сөзімізді естіп, кетіп барады, аяғына жығылып, алып келейік», – деп, жүгіріп барып, шалды ұстап алып, апарып:

– Міні, ханның есегі, жүгі, өзің не алсаң да, қолыңды қақпайық біз, ал, – деп, – ханға айта көрме, апарып бер, – деп, жалынады. Шал:

– Олай болса, бұл жерде тұрсын, ханға сендер алды деп айтпайын. Өздеріңмен ақылдасайын деп, келіп едім, өздерің жүре беріңдер. Жүгін аударып кетіңдер. Жүгі ауып, жатып қалыпты дейін мен, – деп, шал білдірмей, қайта тартып, қалаға барса, алдынан іздеп жүрген адамдар танып келіп, ханға алып барады. Барып, «бақсы» сарнап отырып, өкіріп, бір мезгілде айтады:

– Осындай ағаштың ішінде жүгі ауып жатыр, – деп, екі кісі жіберсе, айтқан жерінде жатыр. Хан разы болып, бақсыны ел адамының бәрінен артық көреді.

Бір күні ханның сарайынан алтын жоғалады. Бұны ханның қырық уәзірі алады. Хан тағы шалды шақыртып алады.

– Ал, бақсым, тап, – дейді.

Шал не дерін білмей, отырып қалады.

Хан:

– Егер таппасаң, басыңды алам, – дейді.

Қорқып, «Өлсем, ең болмаса, қырық күн өмір өткізіп қалайын», – деп, қырық күн мұрсат сұрайды.

– Соған шейін тауып әкеліп берейін, – дейді. Мұны қырық уәзір естіп, сасады. Шал үйіне қайтқан соң кісі жіберіседі. Шал үйіне келіп, қайтерін білмей, қырық күнді осы жаңылып қалармыз деп, бишара өзі есеп те білмейді, бір ағашты қырық кертіп алады. Мұны әлгі уәзірлердің жолығып келуге жіберген адамы көріп тұрады. Барып, аналарға айтады.

– Осылай ағашты қырық кертіп алды, қырқыңды осылай керттіріп, өлтіртермін дегені, – [деп ойлап,] бұлар ертең бір уәзірді жібереді. Келіп, шалдың терезесінен қарап тұрса, шал әлгі ағаштың бір керткенін жонып тастайды.

Мұны көріп, уәзір есі кетіп, қорқып, аналарға келіп айтады:

– Ойбай, ең аяғы менің барғанымды да біліп, сендерден айрылып, бір кісі жоқ болды деп, әлгі ағаштың бірін жонып қойды, – дейді.

Ертең екі уәзір келіп қарайды. Келсе, шал тағы ағашты ұстап отыр екен. Шал отырып қатынына:

– Қатын, – деп, айғай салады.

Қатыны:

– Немене осы, кеше нешеу еді, бүгінмен екеу екен, – деп, екі сызықты жонады. Мұны көріп, әлгі уәзірлер қайтып барып:

– Қой, ол шал табады, онан да барып, жалынып, басымызды аман алып қалуға тырысайық, – деп, шалға келіп, барлығын – өзімізді аман қалдыр, өлтіртпе, мына ханның алтынын өзіне бер. Анау көп бейітке тығып, көміп едік, – деп, апарып көрсетеді. Жалынады. Уәзірлерді қайтарып, ханға келіп:

– Таптым, тақсыр, екі кісі жібер де, алғыз, ана көп бейіттің ішіне тығып кетті, – деді. Сонда хан кісі жіберіп, сұрайды.

– Кім алыпты, білдің бе? – дейді. Сонда шал тұрып:

– Тілегімді берсең, айтам, – дейді. Хан екі сөйлемей, «Жарайды», – дейді. Шал:

– Қырық уәзіріңіз, – дейді.

Хан:

– Жарайды, енді өлтірмей-ақ қояйын, сенің сұрағаныңды бердім, – деп, қояды.

Бір күні шал ханның үйіне келіп, сөйлесіп отырғанда, хан далаға шығып кетеді. Хан шығып дәретте отырса, бір шолақ қанатының жартысы сынық шегіртке ханның алдына келіп қонады.

Хан қолымен екі рет басып қалып, екеуін де ұстай алмай, үшіншіде ұстап алып, қолына қысып, ұстап келіп, үйге кіріп, шалға келіп:

– Осы қолымда не бар, тапқыш болсаң, осыны тапшы, – дейді. Шал сасады, не дерін білмей, қорқып, уайымға түсіп, былай дейді:

– Бір секіргенде құтылдым, екі секіргенімде құтылдым, үшіншіде сорың сол-ақ – тұтылдым, – дейді.

Сонда хан:

– Пай, шіркін, қалай тапқыш едің, – деп, шегірткені тастай береді. Шалдың айтқаны шегіртке емес, өзі еді, өзінің алдыңғы екі жоқты тауып, кейінгі мынаны қалай табарын білмей айтқан сөзі шегірткеге тура келіп, қосылып қалғаны. Сөйтіп, шал аман құтылыпты. Содан қанша сый алып, өлімнен құтылған екен.

37. ЕРІКСІЗ БАЛГЕР

Ілгергі заманда бір шал бар еді. Оның бір жас қатыны бар еді. Ол қатынның ойы шалдан шығып, бір жас жігітке тимекші еді. Бір күндері шал қатыныменен моншаға барады. Моншада өздерінің үстіне қатық жағып, жалаңаштанып отырған уақытта бір жігіт келіп, «Патшаның бәлгерінің қатыны келеді, моншада адам болса, шықсын», – дейді. Сөйтіп, бұларды қатық сүрткен бойынша жуындырмастан моншадан айдап шығады. Үйге келген соң ыза болғаннан қатын шалға айтады:

– Дүниеде патшаның балгері зор екен, сен бал үйреніп, патшаға балгер бол. Болмаса, сенен шығып, патшаның балгеріне тиемін, – дейді. Бұ қарт бал ашуды бұрын еш білмейді екен. Қатынының бұл сөзіне қайран болып, амалсыз бір ағашты жонып, бір жағын – қызыл, бір жағын – қара, бір жағын ақ қылып, бір қоржынға ескі жазуы бар қағаздарды салып, базарға келіп, «Мен – балгермін», – деп, һәркімнің жоғалған нәрсесін әлгі төрт қырлы ағашты тастап, соған қарап, көңіліне келген сөздерді айта салса, әлгінің нәрсесі табылатұн болады. Бірнеше күн осы әдетпенен базар басындағы адамдарға «Пәлендей қарт адам балгер екен» деген сөз жұртқа жайылады. Сол уақытта патшаның бір жерге жіберген адамдары ол жерден көп пұл алып келе жатып, бір қашырға артқан алтынды қашырыменен жоғалтып келді. Қай жерде қалғанын білмейді. Бұл іске патша барша балгерді жиып, бал аштырады. Бұлардың ешқайсысы таба алмайды. Сол уақытта бір адам келіп, патшаға айтыпты.

– Жақында бір шал балгер шығыпты, айтқаны ешбір қате кетпейді дейді, – деп. Патша жасауыл жіберіп, әлгі шалды алдырып, шалға айтыпты:

– Менің бір қашырым жүгімен жоғалды, соған бал ашып, тапқын. Таппасаң, басыңды аламын.

Шал байғұс қорыққаннан төрт қырлы ағашын алып, ақ киіздің үстіне домалатып тастап, ағашқа қарап, біраз отырып, басын көтеріп, жасауылдардан сұрайды:

– Шаһарға жететін күні жолда тоқтап па едіңдер?

Жасауыл айтады:

– Жол үстінде жоңышқалы шарбаққа қашырды жайып, оттатып, біраз отырып едік, – дейді. Онда бұл шал ойлайды, ол жоғалған қашыр оттап, бөтен шарбаққа өтіп кеткен шығар, кешеден бері аунап, жүгі ауып қалған шығар, соны көңіліне демеу қылып, шал патшаға айтады:

– Сол күнгі жайылған шарбақтың ар жағында бір шарбаққа жүгі бауырына түсіп тұр, адам жіберіңіз, алып келсін, – деп. Патша адам жіберсе, айтқан жерде жүгі бауырына түсіп тұрған екен, тауып алып келді.

Патша әлгі шалға көп нәрсе беріп, қырық балгерінің ішіне қосып қояды. Бір уақытта патшаның қазынасына ұрылар кіріп, бір қап тілләсін алып кетіпті. Патша қырық балгерлерінің бәрін шақырып, «Бал ашып, тілләні табыңдар», – деп, жарлық қылады.

– Агар таппасаңдар, бәріңді қырамын, – дейді. Олардың ортасынан баяғы балгер шал патшадан қырық күн рұқсат сұрайды.

– Қырық күннің ішінде таба алмасақ, бәрімізді қыр, – дейді. Әлгі шал базардан қырық күндік ауқатын сатып алады және қырық өрік сатып алып, үйіне келді. Қатынына айтады:

– Сенің көңіліңде мен өлсем, бір жас жігітке тисем деген ойың бар еді. Енді тілегіңе жеттің. Патша қырық күннің ішінде тіллә табылмаса, өлтіретін болды. Мен бірауыз бал ашуды білмеймін, сенің зорлығыңнан болып еді, енді мен саған разы болайын, қырық күнге шейін менім көңілімді көп ойнап–күліп, жұбат, – депті.

Бұл патшаның қазынасын ұрлаған қырық қарақшы еді. Бастығы бір шолақ адам еді. Есітті «Жаңадан бір балгер шығыпты, қырық күннің ішінде ұрыларды таппақ болыпты», – деп. Кеш болған соң қырық қарақшының бастығы бір адамын жіберіпті.

– Барып, балгер молда[ны] байқап кел, не іс қылып отыр екен?

Ол адам сырттан келіп, тыңдап отырғанда шал орнынан тұра келіп, өріктің біреуін қолына алып, жемек болып, қатынына айтады: